Jan Kochanowski (1530-1584)

Komentarz edytorski

Lista przypisów redakcyjnych

Ad Lectorem, komentarz nr 1

nugarum – por. Catullus, 1, 3–4: „namque tu solebas/ meas esse aliquid putare nugas”, w znaczeniu wierszy lekkich w lekturze. [GF]

Ad Lectorem, komentarz nr 2

Musa… amusos – Kochanowski wygrywa tu brzmieniowo pokrewieństwo etymologiczne grec. Mousa (Muza, jedna z dziewięciu bogiń opiekunek sztuk, tu w znacz. metonimicznym, „poezja”) i derywowanego od grec. mousikè (muzyka) przymiotnika amusus (pozbawiony muzycznego słuchu – w tym znacz. np. u Witruwiusza). [GF]

Ad Lectorem, komentarz nr 3

Aiax – Ajaks (Ajas) z Salaminy, syn Telamona, największy po Achillesie heros wojny trojańskiej, znany z Homerowej Iliady. [GF]

Ad Lectorem, komentarz nr 4

non texerit aegide Pallas – jednym z atrybutów Pallady („potrząsającej włócznią”, od grec. pallein – przydomek bogini wojny Ateny) była egida (z grec. aigìs, „kozia skóra”) – tarcza obleczona skórą kozła, obwiedziona ornamentem przedstawiającym węże, z głową Meduzy pośrodku. [GF]

Elegia I, komentarz nr 1

Aluzja do Verg. Buc. 9, 32–33: „et me fecere poetam | Pierides”. Por. P. Lotichius, Eleg. II 112, 5–7: „Non me Pierides, Clusi, fecere poetam” (zob. Z. Głombiowska, La première version des élégies de Jan Kochanowski, „Humanistica Lovaniensia”, XXVII: 1978, s. 192), a także Ov. Am. II 1, 38: „carmina, purpureus quae mihi dictat Amor”.

Elegia I, komentarz nr 2

Aoniae rupis… specus – Aonia to starożytne miano żyznej równiny w Beocji, rozciągającej się u stóp Helikonu. Na szczycie tej góry znajdowała się grota z sanktuarium Apolla i gaj poświęcony Muzom. [GF]

Elegia I, komentarz nr 3

Por. Tib. III.4, 65: „Saevus Amor docuit validos temptare labores”; F. Petrarca, Bucolicum carmen, w. 12: „Hei michi! Solus Amor”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 4

Zestawienie z poezją hellenistycznego poety Kallimacha (ok. 320–ok. 240 przed Chr.) por. Ov. Am. II 4, 19–22. Rzymskim Kallimachem nazwał się nb. Propercjusz (Prop. IV 1, 65): „Umbria Romani patria Callimachi” – być może to właśnie do niego, nie zaś do poety z Aleksandrii, porównuje się Kochanowski. Wers w tym brzmieniu pojawił się w wydaniu Elegiarum libri quattuor z 1584 r. – redakcja wcześniejsza (w sylwie Jana Osmólskiego z ok. 1562 r.) brzmiała: „et certare sacro carmine Callimacho”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 5

Por. Prop. I 1, 4: „ingenium nobis ipsa puella facit”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 6

W górach Ida we Frygii książę trojański Parys pasał bydło. Wersy 7–18 odnoszą się do mitu o wojnie trojańskiej, spowodowanej porwaniem przez Parysa (syna króla Troi Priama) Heleny, córki Dzeusa i Ledy, żony króla Sparty Menelaosa. [GF]

Elegia I, komentarz nr 7

Eurotas – główna rzeka Lakonii, przepływająca m.in. przez Spartę.[BA]

Elegia I, komentarz nr 8

Tyndari pulchra – Tyndareos, heros lacedemoński, był „ziemskim” ojcem Heleny. [GF]

Elegia I, komentarz nr 9

Aeacidem – tj. Achilles, syn Peleusa, syna Ajakosa, którego z kolei spłodził Dzeus z nimfą Ajginą. [BA]

Elegia I, komentarz nr 10

Por. Prop. II 8, 38: „fortem illum Haemoniis Hectora traxit equis”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 11

Por. Ov. Am. II 4, 33: „tu, quia tam longa es, veteres heroidas aequas”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 12

Por. Ov. Am. III 12, 16: „ingenium movit sola Corinna meum”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 13

Amfion – syn Dzeusa i Antiopy – słynął z gry na lirze. Wraz z bratem Zetosem zbudował mury Teb: głazy przy dźwiękach liry same układały się warstwami; Linos – syn Amfimarosa i jednej z muz – inny znany z mitologii lirnik, miał współzawodniczyć z samym Apollonem.

Elegia I, komentarz nr 14

Por. Pieśni II 2, 1–8: „Nie dbam, aby zimne skały / Po mym graniu tańcowały; / Niech mię wilcy nie słuchają, / Lasy za mną nie biegają! / Hanno, tobie k'woli spiewam, / Skąd jesli twą łaskę miewam, / Przeszedłem już Amfijona / I lutnistę Arijona”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 15

Gnozyjska, czyli kreteńska – od Gnossos (Knossos) – miasta na Krecie, w którym mieścił się pałac mitycznego Minosa. Przymiotnikowa forma Gnosia w lit. rzymskiej jedynie u Owidiusza (Ov. Epist. 4, 68). [BA]

Elegia I, komentarz nr 16

Por. Prop. II 24c, 25–26: „si libitum tibi erit, Lernaeas pugnet ad hydras / et tibi ab Hesperio mala dracone ferat”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 17

Ww. 23–28 odnoszą się do dwunastu prac Heraklesa, uzbrojonego w maczugę (clava) i kreteński łuk (Gnosia tela): zabicia hydry lernejskiej (saevas hydras), lwa nemejskiego, schwytania łani kerynejskiej, dzika erymantejskiego, byka kreteńskiego, klaczy Diomedesa, trzody Geriona i przepędzenia ptaków stymfalijskich (audaces aggrediarque feras), wreszcie do zdobycia strzeżonych przez smoka złotych jabłek z ogrodu Hesperyd (mala Hesperio rapiam servata draconi) i uprowadzenia z Hadesu trójgłowego psa Cerbera (tria Tartarei colla domabo canis). [GF]

Elegia I, komentarz nr 18

Christophore – apostrofa do Jana Krzysztofa Tarnowskiego (1537–1567), kasztelana wojnickiego, syna hetmana wielkiego koronnego Jana Amora Tarnowskiego (1488–1561). To zapewne w orszaku tego młodego magnata zwiedzał Kochanowski Italię. Ojciec, który ma służyć Janowi Krzysztofowi za przykład, dowodził w l. 1534–1537 polsko–litewską wyprawą na Moskwę, zdobywając m. in., w r. 1535, twierdzę Starodub (Starodubaeas evertit funditus arces), w bitwie pod Obertynem na Pokuciu (1531) pokonał wojska hospodara mołdawskiego Petru Raresza (vicit Dacos), zaś w 1549 rozbił pod Tarnopolem zagony tatarskie (perdomuitque Scythas). [GF]

Elegia I, komentarz nr 19

Arctoi… soli – z grec. árktos (niedźwiedź), gwiazdozbiór Wielkiej Niedźwiedzicy, zaś na prawach antonomazji – kraje północne. [GF]

Elegia I, komentarz nr 20

Dakami (starożytny lud pochodzenia trackiego zamieszkujący tereny lewobrzeżnego Dunaju) nazywa Kochanowski Wołochów, Scytami (koczowniczy lud zamieszkujący w starożytności ziemie na pn. od Morza Czarnego) – Tatarów. [GF]

Elegia I, komentarz nr 21

Por. Verg. Aen. VI 24 i Buc. 10, 29. [BA]

Elegia I, komentarz nr 22

Por. Hor., Od. IV 11, 23–24: „tenetque grata / compede vinctum”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 23

Por. Tib. II 3, 84: „ad imperium dominae sulcabimus agros”, a także Tib. II 4, 1: „Hic mihi servitium video dominamque paratam”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 24

Por. Prop. I 1, 19–21: „at vos, deductae quibus est pellacia lunae / et labor in magicis sacra piare focis / en agedum dominae mentem convertite nostrae”; Tib. I 2, 61–62: „Quid, credam? nempe haec eadem se dixit amores / Cantibus aut herbis solvere posse meos”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 25

Pindus – pasmo górskie między Tesalią a Epirem, Otrys – góra w południowej Tesalii, Eryks – góra na zachodnim wybrzeżu Sycylii, w pobliżu Trapani (dziś Erice). Pindus i Otrys pojawiają się obok siebie u Owidiusza (Ov. Met. VII 225). [BA]

Elegia II, komentarz nr 1

Gołębicami (columbae, grec. peleiades) określano kapłanki wyroczni Dzeusa w Dodonie w Epirze. Wedle mitu przekazanego przez Herodota (II 54–57) dodońska wyrocznia powstała z rozkazu przysłanej przez Dzeusa mówiącej ludzkim głosem gołębicy. [GF]

Elegia II, komentarz nr 2

Barses – Elegia adresowana jest zapewne do Andrzeja Barzego, studiującego razem z Kochanowskim w Padwie. Zob. Z. Głombiowska, op. cit., s. 228. [GF]

Elegia II, komentarz nr 3

Następująca po inicjalnej apostrofie wypowiedź, stanowiąca niemalże całość elegii, ma charakter rozbudowanego porównania (amplificatio per comparationem). [GF]

Elegia II, komentarz nr 4

Gnosidos ignes – „gnozyjskie ognie” – aluzja do żądzy Fedry, córki króla krety Minosa (przym. „gnozyjski” odnosi się do jego rezydencji w Gnossos – Knossos), wydanej za Tezeusza, która zapałała miłością do swego pasierba Hipolita (Hippolytosa), a gdy ten nie odwzajemniał jej uczucia, oskarżyła go o gwałt. Na historii Fedry i Hipolita osnute są m. in. tragedie Eurypidesa (Hippolytos uwieńczony) i Seneki Młodszego (Fedra) – ta ostatnia mogła być dla Kochanowskiego bezpośrednim źródłem inspiracji, obok – zapewne – Heroid Owidiusza (Epist. IV: Phaedra Hippolyto). Motyw macochy uwodzącej pasierba i oskarżającej go o gwałt znany jest również z Biblii (historia Józefa i żony Putyfara, zob. Rdz. 39). [GF]

Elegia II, komentarz nr 5

Dianae – Diana (Artemida), bliźniacza siostra Apolla, bogini lasów, zwierząt i łowów, często przywoływana w ramach konwencji bukolicznej. [GF]

Elegia II, komentarz nr 6

Por. Verg. Aen. IV 66–67: „est mollis flamma medullas / interea et tacitum vivit sub pectore vulnus”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 7

Por. Tib. III 4, 90: „nec te conceptam saeva leaena tulit”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 8

exemplo coelituum ista licent – aluzja do związków kazirodczych między bóstwami w mitologii greckiej, począwszy od samego Dzeusa, pozostającego w związku z własną siostrą, Herą. Podobny argument wkłada w usta Fedry Owidiusz w Heroidach (Ep. IV, 133–134): „Iuppiter esse pium statuit, quodcumque iuvaret, / et fas omne facit fratre marita soror”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 9

Cypri – Cypryda, przydomek Afrodyty związany z Cyprem, na który została przeniesiona z Cytery. Cypr stał się odtąd główną siedzibą bogini i głównym ośrodkiem jej kultu. [BA]

Elegia II, komentarz nr 10

Zob. Ov. Epist. 5, 68. [BA]

Elegia II, komentarz nr 11

Częsta w poezji antycznej pantografia miłosna, por. np. Cat. 51, 9–12 (naśladowanie z Safony): „lingua sed torpet, tenuis sub artus / flamma demanat, sonitu suopte / tintinant aures, gemina teguntur / lumina nocte”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 12

Por. Ov. Epist. XVII, 162: „nil illi potui dicere praeter ‘erit.'”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 13

Por. Prop. II 30a, 1–2: „Quo fugis a demens? nulla est fuga: tu licet usque / ad Tanain fugias, usque sequetur Amor.”; Ov. Epist. IV, 140: „dicar privigno fida noverca meo”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 14

Menady (grec. Mainades – „szalone”), lub też bachantki, towarzyszyły orszakowi Dionizosa, opętane mistycznym szałem. [GF]

Elegia II, komentarz nr 15

maris… arbiter – Neptun (Posejdon) wedle niektórych wersji mitu o Tezeuszu – synu Egeusza i Ajtry – był jego prawdziwym ojcem. [GF]

Elegia II, komentarz nr 16

Opowieść o Hippolicie i jego tragicznej śmierci pojawia się również, włożona w usta samego bohatera, w Metamorfozach Owidiusza (Ov. Met. XV, 497–546). [GF]

Elegia III, komentarz nr 1

Elegia nawiązuje do motywu zwyciężającej wszystko miłości, znanego m. in. z Wergiliusza (Verg. Buc. X, 69: „Omnia vincit Amor: et nos cedamus Amori”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 2

in Olympiaco pulvere – w czwartym dniu igrzysk olimpijskich odbywały się wyścigi konne w hipodromie. [GF]

Elegia III, komentarz nr 3

fasces ... secures – tzw. „fasces cum securibus”, pęk rózg (rózgi liktorskie) z wetkniętym w nie toporem, był oznaką władzy królów etruskich, a następnie rzymskich; w okresie Republiki symbolizował władzę konsula. [GF]

Elegia III, komentarz nr 4

Mars – tu w znacz. antonomastycznym, „wojna”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 5

Niektórzy uczeni wskazują, że być może Kochanowski daje tu ironiczny portret któregoś ze swych padewskich mistrzów–humanistów – Pawła Manucjusza (1512–1574) lub Francesca Robortella (1516–1567). [GF]

Elegia III, komentarz nr 6

barba conspicuus tragica – termin „magister barbatus” (brodaty mistrz) funkcjonował, w znaczeniu ironicznym, w rzymskiej satyrze. Por. Pers. IV 1, 2 („barbatum haec crede magistrum / dicere”) i Juv. Sat. XIV, 12 („barbatos licet admoveas mille inde magistros”). [GF]

Elegia III, komentarz nr 7

amores… in quibus id, quod ames, tangere nulla via est – ironicznie odniesienie do neoplatońskiej koncepcji miłości idealnej, której zwolennikami byli m. in. Marsilio Ficino i Francesco Robortello. [GF]

Elegia III, komentarz nr 8

quibus haec pessima prodigia – w kulturze włoskiej rogi uosabiają zdradę małżeńską. [GF]

Elegia III, komentarz nr 9

Icarius ... canis – „pies Ikariosa”, Syriusz (Kanikuła lub „psia gwiazda” w gwiazdozbiorze Wielkiego Psa), w mitologii greckiej pies Oriona, który wywarł zemstę na zabójcach Ikariosa, ojca Penelopy. Wschód Kanikuły, na krótko przed przesileniem letnim, oznaczał nadejście letnich upałów. Por. Ov. Am. II 16, 4: „et micet Icarii stella proterva canis”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 10

Odwołanie do elegijnej koncepcji miłości jako wojny („militia Amoris”), por. np. Ov. Am. I 9, 1: „Militat omnis amans et habet sua castra Cupido”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 11

Mavors – archaiczna forma imienia rzymskiego boga wojny, częsta (obok późniejszej: Mars) w poezji rzymskiej epoki augustowskiej. [BA]

Elegia III, komentarz nr 12

Plutos – grecki bóg bogactwa.

Elegia III, komentarz nr 13

Plutum pax gremio alma ferens – odniesienie do częstego w ikonografii antycznej przedstawienia personifikacji Pokoju (Pax, grec. Eirène) z dzieckiem Plutosem na ręku. Por. znana z późnej rzymskiej kopii statua Kefizodota Starszego (ok. 370 p.n.e.), zdobiąca ongiś ateńską agorę. [GF]

Elegia III, komentarz nr 14

Scythas – także tutaj w znacz. Tatarzy. [GF]

Elegia III, komentarz nr 15

Por. Ov. Am. II 12, 25–26: „Vidi ego pro nivea pugnantes coniuge tauros; / spectatrix animos ipsa iuvenca dabat”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 16

Andromacha, żona Hektora, przyglądała się z murów Troi–Ilionu (Iliaca ab arce) zmaganiom Hektora z Achajami. Zob. Hom. Il. VI, 380 i n. [GF]

Elegia III, komentarz nr 17

Priamida, czyli syn Priama – tu w odniesieniu do Hektora.

Elegia III, komentarz nr 18

W Homerowej Iliadzie Andromacha nie jest świadkiem śmierci męża – przybiega na mury w chwili, gdy Achilles wlecze zwłoki Hektora wokół murów Troi (Il. XXII, 431 i n.). [GF]

Elegia IV, komentarz nr 1

Elegia adresowana jest do jednego z dwóch towarzyszy włoskich podróży i studiów Kochanowskiego – Andrzeja Patrycego Nideckiego (1522–1587) – zob. też poświęcone mu foric. 10, 40, 122, l. VIII i el. III 14, lub węgierskiego humanisty Andrzeja Dudycza (András Dudith, 1533–1589) – zob. również foric. 26 i 63, el. III 16. [GF].

Elegia IV, komentarz nr 2

Pojęcie „Amoris improbi” wprowadzają w swej twórczości m.in. Propercjusz (I 1, 4–6) i Owidiusz (Fasti, II 331). Liczne paralele u poetów nowołacińskich, por. Andrea Navagero, Lusus, 58, 11 („Quod duris amor improbus sagittis”) i Tito Vespasiano Strozzi, Erot., II 3, 8b („Et gravibus stimulis improbus urget amor”). [GF]

Elegia IV, komentarz nr 3

Por. Cat. 68, 70–71: „quo mea se molli candida diva pede / intulit”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 4

Imię Menophile pojawia się m.in. w epigramach Marka Argentariusza (AP V. 105, 113, 116) – foric. 8 Kochanowskiego jest zresztą naśladowaniem jednego z nich (AP V. 113). [GF]

Elegia IV, komentarz nr 5

Przydomek Artemidy od miejsca jej urodzenia – góry Kyntos na Delos; tu Cynthia jako przydomek Artemidy–Selene pełni funkcję antonomazji Księżyca.

Elegia IV, komentarz nr 6

Por. Alessandro Braccesi, Carmina I 3, 12: „Cura vigil semper, dulcis inersque dolor”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 7

Medaeae ... currum – Medea po zabiciu swych dzieci uciekła z Jolkos do Aten na rydwanie zaprzężonym w ogniste rumaki, podarowanym jej przez dziadka, Heliosa. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 8

pennatum Bellerophontis equum – skrzydlaty koń Pegaz, dzięki któremu Belerofont pokonał Chimerę. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 9

Por. Ov. Trist. III 8, 1–6; Tito Vespasiano Strozzi, Erot. I 5, 11–13: „Nunc ego Medeae, quo fugit Iasona currum / Optarim, volucres Triptolemique rotas, / Scilicet ut dominae subito improvisus adessem”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 10

Por. Cat. 68a, 125–128: „nec tantum niveo gavisa est ulla columbo / compar, quae multo dicitur improbius / oscula mordenti semper decerpere rostro, / quam quae praecipue multivola est mulier”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 11

Por. Tib. I 10, 59–60: „A, lapis est ferrumque, suam quicumque puellam / Verberat”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 12

Por. Ov. Am. III 9, 10: „pectoraque infesta tundat aperta manu”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 13

Lydia – imię fikcyjnej kochanki na wzór bohaterek lirycznych u elegików rzymskich – Delii Tibullusa, Cyntii Propercjusza czy Corinny Owidiusza. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 14

Por. Prop. I 14, 15: „nam quis divitiis adverso gaudet Amore?”. Por. także Tib. III 3, 23–24: „Sit mihi paupertas tecum iucunda, Neaera: / at sine te regum munera nulla volo”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 15

fugitivus amor – tytuł „Amor zbieg” (Eros drapetes, łac. Amor fugitivus) nosi słynny anakreontyk Moschosa z Syrakuz (II w. p.n.e.), tłumaczony na łacinę m.in. przez Angela Poliziana. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 16

Tantaleo… lapide – syn Dzeusa Tantal został strącony do Hadesu za to, że na uczcie podał zaproszonym na nią bogom potrawę z własnego syna Pelopsa (lub, wedle innych wersji mitu, za wykradnięcie bogom nektaru i ambrozji). Aluzja Kochanowskiego odnosi się do jednej z kar, jaka przypadła Tantalowi: w Podziemiu umieszczono go pod wielkim głazem, grożącym w każdej chwili upadkiem. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 17

Por. Tito Vespasiano Strozzi, Erot. III 11, 57–60: „Quis Venere adversa pretioso gaudeat ostro? / Copia tum curas demere nulla valet. / Nil ebur, aut gemmae, nil auri pondera prosunt, / Nil iuvat artifici structa labore domus”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 1

Elegia dedykowana jest Janowi Amorowi Tarnowskiemu (zob. przyp. do el. I 1). Pamięci zmarłego w 1567 r. wielkiego hetmana poświęca Kochanowski osobny utwór (el. IV 2). [GF]

Elegia V, komentarz nr 2

Pergama (gr. Pergamon) – nazwa zamku trojańskiego i metonimicznie całej Troi.

Elegia V, komentarz nr 3

Por. Prop. II 1, 19–21: „non ego Titanas canerem… / (…) /nec veteres Thebas, nec Pergama nomen Homeri”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 4

Góra Atos na Półwyspie Chalcydyckim jako „przekopana” (perfossus) pojawia się jedynie w przypisywanym Wergiliuszowi Culex (31). Aluzja odnosi się do relacjonowanych przez Herodota (VII 22–24) wydarzeń z wojen perskich: w 480 r. p.n.e. król Persów Kserkses kazał przekopać kanał przez przylądek Atos i przeprowadził nim flotę. [GF]

Elegia V, komentarz nr 5

freta pulsa rotis – kolejny wyczyn Kserksesa podczas inwazji Hellady w r. 480 p.n.e.: na rozkaz króla zbudowano most na Hellesponcie celem przeprowadzenia wojsk do Europy (zob. Hdt VII 34–36). [GF]

Elegia V, komentarz nr 6

Castalio … antro – grota i poświęcone Apollinowi i Muzom źródło kastalijskie, mające dawać natchnienie poetom, znajdujące się w Delfach, u stóp Parnasu. Phoebus (grec. Foìbos, „jaśniejący”) to homerycki epitet Apollina, zob. Hom. Il. I, 43. [GF]

Elegia V, komentarz nr 7

Mimnermos z Kolofonu (VII/VI w. przed Chr.) jako twórca elegijnej poezji miłosnej patronował m.in. elegiom Propercjusza. Por. Prop. El. I 9, 11: „plus in amore valet Mimnermi versus Homero”. Por. Angelo Poliziano, el. 3, 1 „Qualis prisca fuit Mimnermi musa poetae”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 8

Por. F. Buonaccorsi (Calllimachus), ep. II 56, 1: „Quod mea pacato legisti carmina vultu”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 9

Aonia … tuba – zob. przyp. do el. I 1, 1. Tu w znacz. „aonijskiej (beockiej) trąby” poezji epickiej. Podobnie u Marcjalisa (XI 3, 8): „Pieria proelia flare tuba”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 10

Riphaeo ... vertice Góry Ryfejskie, wg Pliniusza St. pasmo górskie identyfikowane z Uralem, z którego wypływa rz. Tanais (Don). Zob. Nat. Hist. 4, 78 i 6, 15. Por. El. III 1, 13.

Elegia V, komentarz nr 11

Podobnie jak w el. I 1, wylicza tu Kochanowski przewagi wojenne hetmana Tarnowskiego, przypominając zwycięstwo nad Wołochami (Dakami) pod Obertynem (1531), nad Moskwą (dowodził wyprawą polsko–litewską w l. 1534–1537) i Tatarami (1549). [GF]

Elegia V, komentarz nr 12

Phoebaeae … lauri – Febowe (Apollinowe) wawrzyny, w znacz. lauru poetyckiego. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 1

Croesus – Krezus, słynący z bogactw ostatni król Lidii (VI w. p.n.e.), pokonany w 546 r. p.n.e. przez Cyrusa Wielkiego. Jego imię funkcjonowało w poezji antycznej jako synonim bogacza. Por. El. I 12, 41; III 2, 12; III 8, 54. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 2

Hippodameja – córka Ojnomaosa, którą ojciec sadzał podczas wyścigu o jej rękę w rydwanach zalotników, by ich dodatkowo obciążyć lub odwrócić ich uwagę. [BA]

Elegia VI, komentarz nr 3

Chodzi tu o inną Hippodameję, żonę Pejritoosa, którą na weselu chciał zgwałcić jeden z zaproszonych centaurów, co stało się przyczyną tzw. centauromachii – wojny między Lapitami (lud tesalski, któremu przewodził Pejritoos) a centaurami. [BA]

Elegia VI, komentarz nr 4

Aut quae … ad patrias – Marpessa, córka Euenosa (bóstwa personifikacji rzeki w Etolii), zaręczona z Idasem, została porwana przez Apollona. Walczących nad rzeką Euenos człowieka i boga rozdzielił Dzeus, dając dziewczynie możliwość wyboru oblubieńca – Marpessa wybrała ziemskiego kochanka. Zob. Apollodor, Biblioteca, I 7, 61. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 5

Aluzja do przemian Dzeusa uwodzącego kolejne ziemskie kochanki: Danae pod postacią złotego deszczu (aurum), Europę pod postacią byka (speciem tauri), wreszcie Ledę, przemieniwszy się w łabędzia (avem). [GF]

Elegia VI, komentarz nr 6

Kochanowski aktywuje tu petrarkistyczną topikę opisu ukochanej. Por. F. Petrarca, Canz. 147, 9–10: „La testa òr fino, et calda neve il vólto, / hebeno i cigli, et gli occhi eran due stelle” („Twarz – śnieg gorący, włosy – czyste złoto, / Rzęsy jak heban, oczy zaś – dwie gwiazdy”, przeł. J. Kurek). [GF]

Elegia VI, komentarz nr 7

Praecinctam balteo Cypridis – przepaska Afrodyty (Cypris to przydomek tej bogini), podarowana jej przez Dzeusa z okazji ślubu z Hefajstosem, gwarantowała powodzenie w miłości. U Homera Afrodyta pożycza swą przepaskę Herze chcącej wzbudzić pożądanie Dzeusa (Il. XIV, 212–219). [GF]

Elegia VI, komentarz nr 8

Pieridum – Pierydy, przydomek Muz, od jednego z najdawniejszych ośrodków ich kultu – Pierii, krainy na pd–wsch. wybrzeżu Macedonii u stóp Olimpu. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 9

Parrhasii ... poli – tu w znacz. krainy północnej. Parrhasis Ursa (lub Arctos) to Wielka (dosł. „Arkadyjska”) Niedźwiedzica – mityczna Kallisto, zamieniona przez Herę w niedźwiedzicę za romans z Dzeusem, była córką króla Arkadii Likaona. Por. Ov. Met. II, 460. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 10

Syrenam credas cantare – zniewalający śpiew syren wabił przepływających w pobliżu ich wyspy żeglarzy: żeby mu nie ulec, Odyseusz kazał przywiązać się do masztu, a swym marynarzom polecił zatkać uszy woskiem. Zob. Hom. Od. XII, 39 i n. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 11

Orfeusz był dla poetów renesansowych uosobieniem poetyckiej doskonałości. Por. Guarino Guarini, Carm. 12: „Cedat ut Amphion, stupeat, si viveret, Orpheus!” [GF]

Elegia VI, komentarz nr 12

Kochanowski przedstawia Lidię na podobieństwo „uczonych dziewcząt” (puellae doctae) u rzymskich elegików. Por. Prop. I 7, 11 („me laudent doctae solum placuisse puellae”) i II 13, 11 („me iuvet in gremio doctae legisse puellae”), a także Tib. III 12,2. Z paralel nowołacińskich warto wymienić Tito Vespasiano Strozziego, Eroticon libri I 1, 70: „Et satis est si me culta puella probet”. Kochanowski przetworzył ten motyw również w Pieśniach (II 2, 13–16): „Ja chcę podobać się w mowie / Nauczonej białejgłowie; / Ty mię pochwal, moja pani, / Nie dbam, choć kto inszy gani!” [GF]

Elegia VI, komentarz nr 13

si quid blandum spirant – por. słynny list Kochanowskiego do Stanisława Fogelwedera z 6 X 1571 r.: „Ukazują mi się dwie boginie: jedna jest Necessitas clavos trabales et cuneos manu gestans ahena [cytat z Hor. Od. I 35, 17–19], a druga Poetyka, nescio quid blandum spirans.” Cyt. za: Pelc 2001, 290–291.

Elegia VI, komentarz nr 14

recens Slavica Musa – trudno orzec, kiedy powstała elegia I.6, której brak w pierwszej redakcji Elegiarum libri duo (w sylwie Osmólskiego sprzed 1562 r.): czy jeszcze w czasie włoskich peregrynacji Kochanowskiego, czy też już po powrocie do kraju, w połowie 1559 r. Jak przypuszczają badacze jego twórczości, poeta wracając z Italii mógł już przywieźć ze sobą autograf Zuzanny, które ukazała się niedługo potem (1561–1562), niektórych pieśni (dwie z nich, w tym hymn Czego chcesz od nas, Panie, wydrukowany również w Zuzannie, znalazły się w sylwie Osmólskiego), lub wreszcie wczesnej wersji Fraszek, wydanych drukiem dopiero w r. 1584 (Ł. Górnicki w II ks. Dworzaninia polskiego z 1566 r. wspomina fraszkę II.16 O Koźle). Sformułowanie o „nowej Muzie słowiańskiej” wskazywałoby jednak na wczesny okres twórczości Kochanowskiego. Zob. Pelc 2001, s. 145 i n. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 15

Aurea Tarpeii … templa Iovis – mowa o świątyni Jowisza Kapitolińskiego (mons Tarpeius, skała tarpejska, to pd. strome zbocze Kapitolu). Zwycięzcy wyścigów konnych składali ofiary dziękczynne w tej najważniejszej świątyni starożytnego Rzymu. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 16

Pactoli – Paktolos, rzeka w Lidii znana ze złotonośnych piasków. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 17

Cytheraea – przydomek Wenus–Afrodyty, od wyspy Cytery (Kithira l. Cerigo) na Morzu Egejskim (łac. Cythera), słynącej z kultu bogini miłości. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 18

Midas – mityczny król Frygii. Z wdzięczności za zaopiekowanie się Sylenem z jego orszaku, Dionizos obiecał spełnić jego życzenie: Midas zażądał, by wszystko, czego dotknie, zamieniało się w złoto. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 19

Częsty w poezji elegijnej motyw paraklausithyronu (kochanka przed zamkniętymi drzwiami), zob. El. I 8. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 1

Meleti – Mikołaj Mielecki (ok. 1540–1585), starosta chmielnicki, późniejszy wojewoda podolski (od 1570 r.) i hetman wielki koronny (1579–1580), w którego towarzystwie, w orszaku młodego Jana Krzysztofa Tarnowskiego, Kochanowski wybrał się zapewne w podróż do Rzymu i Neapolu w l. 1554–1555. Mieleckiemu poświęcił poeta również dwie fraszki: I 45 („Nie dar jaki kosztowny, ale co przemogę”) i II 99 („Na swe złeś mię upoił, mój dobry starosta”). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 2

Por. pochwała pokoju u Tibullusa (I 10, 67: „At nobis, Pax alma, veni spicamque teneto”). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 3

Por. Tito Vespasiano Strozzi, Erot., IV 1, 118 „Ne desint nitidae florida serta comae”. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 4

Bacchum – tu w znacz. antonomastycznym – „wino”. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 5

Caesaris … Senae – aluzja do wydarzenia z wojny cesarsko–francuskiej na terenie Italii: 17 IV 1555 r. wojska cesarza Karola V (Caesaris), z pomocą florenckich Medyceuszy, zdobyły po kilkumiesięcznym oblężeniu toskańską (dosł. „etruską” – Hetruscae) Sienę. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 6

Quae formosum … implicitum – po walce bogów olimpijskich ze zbuntowanymi synami bogini ziemi–Gai, Gigantami (tzw. gigantomachii), Dzeus pod postacią orła porwał słynnego urodą Ganimedesa, syna frygijskiego króla Trosa, zaniósł go na Olimp i uczynił boskim podczaszym. Zob. Ov. Met. X 155–161. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 7

nupta Iovis – małżonka Dzeusa (Jowisza), Hera (Junona). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 8

Nudus erat…vincla tulit – bóg wojny Ares (Mars) został przyłapany na cudzołóstwie dzięki podstępowi Hefajstosa, zazdrosnego małżonka Afrodyty. Kochankowie obudzili się nadzy, na oczach wszystkich bogów zwołanych przez zdradzonego męża, w brązowej sieci myśliwskiej, którą zastawił w łożu Hefajstos. Tę nowelistyczną miniaturę wkłada Homer w usta aojda Demodoka w Odysei (VIII 266–367). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 9

Mavors – archaiczna forma imienia rzymskiego boga wojny Marsa. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 10

Non Otum … Ephialtem – Otos i Efialtes, zwani też Aloadami, olbrzymi, którzy targnęli się na bogów olimpijskich – samego Aresa związali łańcuchami i zamknęli w brązowej beczce, z której po zabiciu olbrzymów uwolnił go Dzeus. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 11

Sed raphanos… discat et ipse fodi – w starożytnej Grecji i Rzymie dla cudzołożników przyłapanych in flagranti przewidziana była m. in. upokarzająca kara: obnażano ich publicznie i wkładano w odbyt rzodkwie (raphanos) oraz głowacze (zwane też cefalami – mugiles – sporych rozmiarów ryby). Zob. Cat. 15, 18–19: „quem attractis pedibus patente porta / percurrent raphanique mugilesque”; Juvenalis, Sat. X, 317. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 12

Ille quoque … virago virum – liczący dwanaście wierszy przykład odnoszący się do Heraklesa. Bohater uprowadziwszy woły Geriona postawił w Cieśninie Gibraltarskiej tzw. Słupy Heraklesa (Skała Gibraltarska i Ceuta), oznaczające kres znanego świata (fixit in orbe columnas); dzięki podstępowi tytana Atlasa wziął na swe barki nieboskłon (coelumque amoto solus Atlante tulit); zabił hydrę lernejską (mactata Hydra), lwa nemejskiego (Nemeaeo leone), ptaki stymfalijskie (volucrum monstris) i dzika erymantejskiego (Arcadiaque sue). Mylące jest natomiast odniesienie do Iole, córki króla Ojchalii Eurytosa (praebuit Eurytidi se non invitus amandum). Herakles po wykonaniu wszystkich prac wygrał zawody łucznicze, których stawką była ręka Iole – Eurytos odmówił jednak oddania mu córki za żonę. Wkrótce potem bohater zabił syna Eurytosa, Ifitosa – za karę został sprzedany w niewolę i przez kilka lat pozostawał w służbie królowej Lidii Omfale, która stroiła się w jego lwią skórę, podczas gdy on sam oddawał się kobiecym zajęciom. Na motywie niewoli Heraklesa u Omfale osnuty jest Owidiuszowy list Dejaniry do Heraklesa w Heroidach (Ov. Ep. IX 54 i n.). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 13

Scythas – Tatarów. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 1

Elegia nosi wyraźne cechy paraklausithyronu (grec. paraklausithyron, łac. amator exclusus – kochanek przed zamkniętymi drzwiami wybranki, gat. literacki zainicjowany przez Alkajosa w VII w. p.n.e., zob. fr. 374), por. El. I 14, III 1, 9–10, a także Pieśni I 21 („Ty śpisz, a ja sam na dworze”) i I 25 („Użałuj się, kto dobry, a potłucz zawiasy”). Inspiracją dla Kochanowskiego mogły być paraklausithyra poetów rzymskich: Cat. 67, Ov. Am. I 6 oraz Prop. I 16. Gatunek ten uprawiało też wielu poetów nowołacińskich: za przykład niech starczą dwa utwory Giovanniego Pontana: Carmen nocturnum ad fores puellae (Am. I 3) i Quaeritur ante limen puellae (Am. I 16). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 2

Częsty zwrot w kontekście paraklausithyronu, por. Cristoforo Landino, Xandra, II 7, 13–14: „Me miserum! Non ora cibus, non lumina somnus / Intrat et in toto corpore nulla quies”; Giovanni Marrasio, Carmina varia, 15, 61–62: „Ah, quotiens volui committere lumina somno! / Fugerat at somnus lumina clausa meus”. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 3

Auster – grec. Notos, gorący wiatr południowy. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 4

Częsta w poezji antycznej topika miłości jako choroby, zob. np. Cat. 76, 25: „ipse valere opto et taetrum hunc deponere morbum”. Por. również foric. 24 („Morbus amor gravis est”). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 5

aemulus Orphei pangere  – Orfeusz swą grą na podarowanej mu przez Apolla lirze zdolny był oczarować dzikie zwierzęta, a także poruszać drzewa i skały. Por. Ov. Met. XI, 1–2: „Carmine dum tali silvas animosque ferarum / Threicius vates et saxa sequentia ducit”. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 6

vocalique … Phoebo – Phoebus, zob. El. I 5, 5. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 7

Por. Angelo Poliziano, El. 7, 182: „Fugerat heu vultus, fugerat ore color”; Francesco Maria Molza, El. III 2, 6: „Et niveo solitus fugerat ore color”. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 8

Zwrot o charakterze przysłowiowym, por. Palingenius (Pier Angelo Manzoli), Zodiacus vitae, 447: „Sed qui sero sapit, frustra sapit”; Pantaleon Candidus [Weiss], Fabulae, 138, 7–8: „Post damnum acceptum, omnis circumspectio sera est. / Sero sapit, qui iam malo accepto sapit”. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 9

Stygiis … aquis – wody Styksu, głównej rzeki królestwa zmarłych – Hadesu. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 1

Elegia utrzymana jest w konwencji miłosnej sielanki. Imię pasterza Likotasa (Lycotas) znane jest m. in. z elegii Propercjusza (IV 3 – list fikcyjnej Aretuzy do walczącego z dala od domu małżonka) i eklog Titusa Calpurniusa Siculusa (I w. n.e., zob. Ecl. 6, 26 i 7, 4). Fyllis natomiast (Phyllis) była postacią mitologiczną: córka króla Tracji zakochała się w jednym z synów Tezeusza wracających spod Troi, Akamasie lub Demofoncie. Kochanek musiał jednak wrócić do Aten, zaś Fyllis, nie mogąc się doczekać jego powrotu, odebrała sobie życie (zob. Ov. Ep. II: Phyllis Demophoonti). Fyllis jako bohaterka bukoliczna pojawia się u Wergiliusza (np. Buc. 3, 88: „Phyllida amo ante alias”), by zaludnić po wiekach sielanki poetów nowołacińskich. Por. np. Giovanni Boccaccio, Bucolicum carmen 12, 39: „Me Galathea diu, me quondam Phyllis amavit”; Jacopo Sannazaro, Eclogae piscatoriae, 1, 25; Marco Antonio Flaminio, Carm. III 20, 3: „Phyllis ubi formosa dedit mihi basia prima”, etc. Battista Mantovano radził z kolei wypędzić z bukolicznej scenerii wszystkie tradycyjne bohaterki kobiece (Adulescentia 4, 174–175): „Pellanturque procul vestris ab ovilibus omnes, / Thestylis et Phyllis, Galatea, Neaera, Lycoris”. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 2

Por. Giglio Gregorio Giraldi, Ad auras: „Aurae, quae miseri mei furoris / Tot suspiria tot gravesque questus / Hinc inde accipitis fugaciores, / (…) / Vos suspiria haec gravesque questus / Ad surdas dominae adferatis aures”. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 3

Por. Marco Antonio Flaminio, Carm. II 2, 8–11: „Seu tenebras Vesper, seu lucem ferret Eous, / Me flentem Vesper, flentem cernebat Eous. / Lugebant silvae, lugebant mollia prata, / Formosusque suos amiserat hortus honores”; Tito Vespasiano Strozzi, Erot., IV 1, 95–96: „Et cibus, et somni ingrati, te absente fuerunt / Nullaque nox misero non vigilata mihi”. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 4

Por. Verg. Buc. 7, 59: „Phyllidis adventu nostrae nemus omne virebit”. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 5

Dianae – zob. przyp. do El. I 2, 9. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 6

Por. Verg. Buc. 10, 13–15: „Illum etiam lauri, etiam flevere myricae / pinifer illum etiam sola sub rupe iacentem / Maenalus et gelidi fleverunt saxa Lycaei”. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 7

Parcae – Parki, rzymskie odpowiedniki greckich Mojr – Kloto („Ta, która przędzie”), Lachezis („Ta, która mierzy”) i Atropos („Nieodwracalna”) – bóstw personifikujących w mitologii greckiej przeznaczenie i wyznaczających długość ludzkiego życia za pomocą przędzy. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 8

Lethaea … aqua – z grec. Léthe (Zapomnienie), córka bogini Eris (Niezgody), dała imię Źródłu Zapomnienia w Hadesie: woda letejska pozwalała umarłym zapomnieć o ich ziemskim życiu. [GF]

Elegia X, komentarz nr 1

ignea Phoebe – grec. Phoíbe, „jaśniejąca”, w mit. greckiej jedna z tytanid, córek Uranosa i Gai (zob. Hezjod, Theogonia, 136), w poezji rzymskiej epitet Artemidy–Diany, siostry Apollina, bogini księżyca. Por. Verg. Georg. 431: „vento semper rubet aurea Phoebe”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 2

Sidonias vestes – szaty barwione słynną w starożytności fenicką purpurą, od miasta Sydon w Fenicji. Por. Prop. II 16, 55: „quare ne tibi sit tanti Sidonia vestis”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 3

Wersy 5–10 (motyw „nieupiększonej” kochanki) są ewidentnie wzorowane na Tibullusie (Tib. I 8, 9–16): „Quid tibi nunc molles prodest coluisse capillos / Saepeque mutatas disposuisse comas, / Quid fuco splendente genas ornare, quid ungues / Artificis docta subsecuisse manu? / Frustra iam vestes, frustra mutantur amictus, / Ansaque conpressos conligat arta pedes. / Illa placet, quamvis inculto venerit ore / Nec nitidum tarda compserit arte caput”. Por. także: Ov. Am. III 7, 1: „At non formosa est, at non bene culta puella”; Ars. Amat. I, 530: „Nuda pedem, croceas inreligata comas”; Tib. I 3, 91–92: „Tunc mihi, qualis eris, longos turbata capillos, / Obvia nudato, Delia, curre pede”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 4

septem … triones – dosł. „siedem wołów pociągowych”, jak nazywali Rzymianie siedem gwiazd tworzących konstelację Wielkiej Niedźwiedzicy. Stąd łac. Septentrio, „północ”. Por. Ov. Met. II, 528: „gurgite caeruleo septem prohibete triones”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 5

Maenali – „Arkadyjka” (Maenalis), od poświęconej kultowi Pana góry Majnalos w Arkadii. Chodzi o Kallisto, córkę króla Arkadii Likaona, zamienioną w niedźwiedzicę przez Herę za romans z Dzeusem, zaś przez Dzeusa przeniesioną na firmament jako Wielka Niedźwiedzica. Wersy 19–30, opowiadające historię nieszczęsliwej kochanki ojca bogów, wzorowane są na Metamorfozach Owidiusza (Ov. Met. II, 460–530). [GF]

Elegia X, komentarz nr 6

Por. Ov. Am. I 13, 40: „clamares: "lente currite, noctis equi!"”. Konstrukcja apostrofy do Lidii przypomina Owidiuszowy paraklausithyron skierowany do nocnego stróża (Am. I 6), z powracającym pięciokrotnie refrenem: „tempora noctis eunt; excute poste seram!”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 7

Dianae – zob. przyp. do El. I 2, 9. [GF]

Elegia X, komentarz nr 8

Arcas – Arkas, syn Dzeusa i Kallisto, heros eponim Arkadyjczyków, po śmierci przeniesiony przez Dzeusa na firmament, gdzie zajął miejsce obok swej matki jako Mała Niedźwiedzica. [GF]

Elegia X, komentarz nr 9

Boreo … polo – tu w znacz. „północnego nieba”, od Boreasza, boga wiatru północnego. [GF]

Elegia X, komentarz nr 10

flumen … Iberum – dosł. „rzeka iberyjska”, w znacz. Morze Iberyjskie, Ocean zachodni – mamy tu do czynienia z metaforycznym określeniem zachodu słońca. Por. Ov. Met. VII, 324: „ter iuga Phoebus equis in Hibero flumine mersis”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 11

liquidas Nerei – Nereusz, bóg morza i ojciec Nereid, tu w znacz. antonomastycznym „ocean”. Por. Ov. Met. I, 187: „qua totum Nereus circumsonat orbem”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 12

Latmon – Latmos, góra w Karii, wiążaca się z mitem o Selene i Endymionie. Bogini księżyca (lub, w niektórych wersjach mitu, Artemida, tu identyfikowana z Dianą – Febe) zakochała się w śpiącym wiecznym snem pasterzu i odwiedzała go co noc – ze związku z Endymionem Selene miała urodzić pięćdziesiąt córek. [GF]

Elegia X, komentarz nr 13

Triviae – Trivia (od „trivium” – rozstaje dróg), przydomek bogini Hekate lub Diany (trivia virgo), czczonej na rozdrożach. Por. Lucretius, De rerum natura I, 84: „Triviai virginis”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 14

novus Eoa Lucifer exit aqua – Gwiazda Zaranna (Lucifer, dosł. „niosąca światło”) wstająca ze „wschodnich wód” (tj. Oceanu Indyjskiego, od Eos – Aurory, personifikacji świtu). Por. Prop. IV 3, 10: „ustus et Eoa decolor Indus aqua”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 15

Przykład obiegowego adynaton dotyczącego kobiecej niesłowności i wiarołomności. Por. Cat. 70, 3–4: „dicit: sed mulier cupido quod dicit amanti, / in vento et rapida scribere oportet aqua”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 1

Ww. 1–4 odpowiadają passusowi z Propercjuszowej elegii I 6, 13–18: „an mihi sit tanti doctas cognoscere Athenas / atque Asiae veteres cernere divitias, / ut mihi deducta faciat convicia puppi / Cynthia et insanis ora notet manibus, / osculaque opposito dicat sibi debita vento, / et nihil infido durius esse viro?”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 2

Por. Ov. Ep. 3, 90: „simque ego tristitiae causa modusque tuae”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 3

Por. Prop. I 6, 27–28: „multi longinquo periere in amore libenter, / in quorum numero me quoque terra tegat”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 4

in Elaeis … campis – dosł. „na polach elejskich”: chodzi o Elidę, krainę, w której leży Olimpia, gdzie odbywały się igrzyska na cześć Dzeusa Olimpijskiego. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 5

Capitolinas … in arces – zwycięzcy wyścigów konnych składali ofiary dziękczynne w świątyni Jwoisza Kapitolińskiego. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 6

Immortalis erat – Odyseusz w trakcie swej podróży powrotnej na Itakę został uwięziony na wyspie Ogygii przez zakochaną w nim i obiecującą mu nieśmiertelność nimfę Kalypso. Zob. Hom. Od. V. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 7

Ww. 15–32 są swobodną przeróbką motywów z Propercjuszowej „funeralnej” elegii II 13b („Quandocumque igitur nostros mors claudet ocellos”). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 8

Parca – zob. przyp. do El. I 9, 40. Motyw śmierci na łonie kochanki, podczas zapasów miłosnych (mors in coitu), pojawia się w bardziej dosłownej postaci u Owidiusza (Ov. Am. II 10, 35–38): „at mihi contingat Veneris languescere motu, / cum moriar, medium solvar et inter opus; / atque aliquis nostro lacrimans in funere dicat: / conveniens vitae mors fuit ista tuae!”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 9

Por. Prop. II 13b, 3: „nec mea tunc longa spatietur imagine pompa”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 10

Attalicove … toro – „łoże Attalosa” jest tutaj synonimem niezmiernych bogactw: słynął nimi Attalos I, król Pergamonu (241–197 p.n.e.), założyciel słynnej Biblioteki Pergameńskiej, fundator wspaniałych budowli i posągów. Por. Prop. II 13b, 6: „nec sit in Attalico mors mea nixa toro”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 11

Por. Prop. III 16, 25–28: „di faciant, mea ne terra locet ossa frequenti, / qua facit assiduo tramite vulgus iter! / post mortem tumuli sic infamantur amantum. /Me tegat arborea devia terra coma”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 12

Epicedium nieszczęśliwego kochanka pojawia się również w cytowanej elegii Propercjusza (II 13b, 35–36). Mopsus jest imieniem często pojawiającym się w powergiliańskiej (także nowołacińskiej) poezji bukolicznej – nosi je jeden z pasterzy–interlokutorów w V eklodze Wergiliusza (Buc. 5). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 13

Por. Tib. II 4, 48: „annua constructo serta dabit tumulo”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 14

Por. Prop. II 13b, 57–58: „Sed frustra mutos revocabis, Cynthia, Manis: / nam mea qui poterunt ossa minuta loqui?” [GF]

Elegia XII, komentarz nr 1

Obiegowy topos ślepego i głuchego Amora, por. Prop. II 14, 18: „scilicet insano nemo in amore videt” i II 16, 36: „turpis amor surdis auribus esse solet”, aktywny również w poezji nowołacińskiej (Boccaccio, Bucolicum carmen 13, 27: „Caecus amor, cecique sumus quicunque sequentes!”; John Owen, Epigr. 50, 4: „Est igitur surdus, non modo caecus, amor”), jak też w XVII–wiecznej emblematyce – por. np. Otto Vaenius, Amorum emblemata (1608), embl. 34: Omnis amor surdis auribus esse solet. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 2

Sauromatam – Sarmatę, w znacz. „Polaka”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 3

sub Arcto – zob. przyp. do El. I 1, 30. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 4

Frigida … Thrace – „lodowata” Tracja przywołana tutaj jako ojczyzna Orfeusza. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 5

Zob. przyp. do El. I 8, 15–18. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 6

Por. Prop. III 23, 5–6: „illae iam sine me norant placare puellas, / et quaedam sine me verba diserta loqui”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 7

Por. Prop. I 10, 16: „et dominae tardas possum aperire fores”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 8

Parthis – Partowie, wojowniczy lud zamieszkujący kraj na pd. od Morza Kaspijskiego, w wiekach I p.n.e. – II n.e. toczący nieustanne wojny z Rzymem, podbity w r. 226 n.e. przez Persję. [GF].

Elegia XII, komentarz nr 9

Por. Tib. I 1, 1–4: „Divitias alius fulvo sibi congerat auro / Et teneat culti iugera multa soli, / Quem labor adsiduus vicino terreat hoste, / Martia cui somnos classica pulsa fugent”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 10

Scythis – tu w znacz. „Tatarów”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 11

HalyattisAlyattes II, król Lidii (619 p.n.e.–560 p.n.e.), założyciel imperium lidyjskiego i ojciec Krezusa. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 12

Ex patria … in oras – zapewne aluzja do słynnych w starożytności wygnańców, np. ateńczyka Arystydesa (VI/V w. p.n.e.). Por. Cic., Tusc. V, 109: „Quanti vero ista civitas aestimanda est, ex qua boni sapientesque pelluntur?”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 13

morti … bibunt – zapewne aluzja do Sokratesa, który – skazany na śmierć w r. 399 p.n.e. – wypił w więzieniu truciznę. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 14

Fulmine coelitum cultor cadit – por. Lucr. De rerum natura VI 393–395: „et potius nulla sibi turpi conscius in re / volvitur in flammis innoxius inque peditur / turbine caelesti subito correptus et igni? ” [GF]

Elegia XII, komentarz nr 15

infidae coniugis ense cadit – aluzja do króla Myken Agamemnona, zamordowanego po powrocie spod Troi przez wiarołomną żonę Klitajmnestrę. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 16

Croese – zob. przyp. do El. I 6, 1. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 17

Krezus, pokonany przez Cyrusa Wielkiego w 546 r. p.n.e., miał zginąć na stosie – wedle relacji Herodota (Hdt I 86) w obliczu śmierci przypomniał sobie prorocze słowa ateńskiego mędrca Solona. Sentencję o tym, że przed śmiercią nikogo nazwać nie można szczęśliwym, wkłada Herodot właśnie w usta Solona, pouczającego króla Lidii Krezusa o znikomości bogactw (zob. Hdt. I, 32). Por. Ov. Met. III, 135–137: „sed scilicet ultima semper / exspectanda dies hominis, dicique beatus / ante obitum nemo supremaque funera debet”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 18

Sileni … periisse statim – Sylen, syn boga Pana i nimfy, był słynnym ze swej mądrości wychowawcą Dionizosa. Schwytany przez króla Midasa i zapytany, co dla człowieka w życiu jest najlepsze, odrzekł: „nigdy się nie urodzić”. Opowieść tę przytacza Plutarch, Consolatio ad Apollonium, 115 B–E. Zob. też Cic. Tusc. I 114: „adfertur etiam de Sileno fabella quaedam: qui cum a Mida captus esset, hoc ei muneris pro sua missione dedisse scribitur: docuisse regem non nasci homini longe optimum esse, proximum autem quam primum mori”. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 19

Lachesis – zob. przyp. do El. I 9, 40. [GF]

Elegia XII, komentarz nr 20

Longa dies … iubere Iovem – sześć ostatnich wersów elegii odnosi się do tragicznego losu króla Troi Priama, który miał nieszczęście żyć nazbyt długo, dożywając dokonanej z woli Dzeusa zagłady swego miasta, śmierci syna Hektora i wzięcia w niewolę żony Hekuby. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 1

Elegia ta, będąca pochwałą żywota wiejskiego, czerpie z twórczości najbardziej „sielankowego” z rzymskich elegików – Tibullusa (np. II 3: „Rura meam, Cornute, tenent villaeque puellam / ferreus est, heu heu, quisquis in urbe manet” – motyw kochanki udającej się na wieś), a także z podobnej tematycznie elegii Propercjusza (II 19: „Etsi me invito discedis, Cynthia, Roma”), nawiązuje też do słynnej horacjańskiej epody Beatus ille (Hor. Ep. 2). Nie brak też interesujących paralel nowołacińskich – pokrewny elegii Kochanowskiego jest m. in. utwór Ercole Strozziego (1473–1508) – I 3: „Urbe meus discedit Amor…”, a także epigram Moschosa (II w.p.n.e.) „Na Erosa orzącego”, sparafrazowany po łacinie przez Angela Poliziana (Ex Moscho, 2: In Amorem arantem). Zob. Z. Głombiowska, Dwie wersje elegii „Urbs invisa vale…” Jana Kochanowskiego, „Meander”, R. XXVIII: 1973, nr 2–3. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 2

Por. Tib. II 3, 3: „ipsa Venus latos iam nunc migravit in agros”. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 3

Por. Tib. I 7, 29: „Primus aratra manu sollerti fecit Osiris”. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 4

Por. Ov. Met. VIII, 218: „stivave innixus arator”. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 5

Cilici … croco – krokus (szafran) z Cylicji, krainy w Azji Mniejszej. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 6

Locus amoenus („rozkoszne miejsce”) – naturalnie położone, ocienione miejsce nad rzeką lub strumykiem. Za pierwszą w literaturze europejskiej realizację tego toposu uważa się opis wyspy Kalypso, Ogygii, w Odysei Homera (Hom. Od. V 59–74). Później locus amoenus staje się rodzajem „sztafażu inscenizacyjnego” (określenie E. R. Curtiusa) w poezji bukolicznej (Teokryt, Wergiliusz), by wkrótce oderwać się od tradycyjnego kontekstu opisowego i usamodzielnić jako zretoryzowany opis (np. w Carm. 131 Petroniusza Arbitra czy w poemacie Tyberiana z IV w. n.e.). Serwiusz Mariusz Honoratus (IV w. n.e.) jako pierwszy zdefiniował ów topos w swym komentarzu do Wergiliuszowej Eneidy (Comm. in Aen. VI 638): „amoena virecta autem quae solum amorem praestant, vel quasi amunia, hoc est sine fructu”, w średniowieczu zaś funkcjonowała definicja Izydora z Sewilli (Orig. XIV 8, 33): „amoena loca Varro dicta ait eo quod amorem praestant et ad se amanda adliciant”. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 7

Phoebaeae … lyrae – Phoebus, zob. El. I 5, 5. [GF].

Elegia XIII, komentarz nr 8

Formosa Arcadiis Atalanta in montibus – Atalanta, w mitach arkadyjskich córka Jasosa, wywodząca się od Arkasa, porzucona przez ojca w górach Arkadii wychowała się pod opieką myśliwych i wiodła odtąd żywot swej patronki, bogini Artemidy. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 9

amans – Melanion, jeden z konkurentów do ręki Atalanty. Dziewczyna obiecała poślubić tego, kto prześcignie ją w biegu – udało się to Melanionowi, który odwrócił uwagę Atalanty rzucając za siebie trzy złote jabłka podarowane mu przez Afrodytę. Odtąd Melanion towarzyszył małżonce w polowaniach. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 10

Por. Tib. III 3, 25–26: „O niveam quae te poterit mihi reddere lucem! / O mihi felicem terque quaterque diem!”. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 11

Caucasea rupe – góry Kaukazu – skaliste i pozbawione roślinności – były synonimem nieprzyjaznej człowiekowi natury. To właśnie Kaukaz wybrał Dzeus na kaźń Prometeusza. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 12

Murice … Tyrio – tyryjska (w znacz. fenicka, od nazwy miasta Tyr) purpura, którą otrzymywano z krwi śródziemnomorskiego mięczaka zwanego rozkolcem (murex). [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 13

Phrygiis ... tecta columnis – chodzi o kolumny z rzadkiego marmuru frygijskiego (w czasach Renesansu zwanego w Italii «marmo pavonazzo», z uwagi na kolorystykę przypominającą pawi ogon), wydobywanego w starożytności we frygijskim Dokimion w Azji Mniejszej. [GF]

Elegia XIII, komentarz nr 14

Wersy 47–50 stanowią twórczą przeróbkę passusu Tibullusowej elegii III 3, 13–20: „Quidve domus prodest Phrygiis innixa columnis, / Taenare sive tuis, sive Caryste tuis, / et nemora in domibus sacros imitantia lucos / aurataeque trabes marmoreumque solum? / Quidve in Erythraeo legitur quae litore concha / tinctaque Sidonio murice lana iuvat, / et quae praeterea populus miratur? In illis / invidia est: falso plurima vulgus amat”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 1

Elegia ma cechy paraklausithyronu (grec. paraklausithyron, łac. amator exclusus – kochanek przed zamkniętymi drzwiami wybranki), por. el. I 8 i III 1, 9–10. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 2

puer ille – Amor. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 3

Bootae – Wolarz (Bootes, grec. Arktofylaks – „strażnik Niedźwiedzicy), gwiazdozbiór nieba północnego, w pobliżu Wielkiej Niedźwiedzicy (currus Bootae oznacza zatem Wielką Niedźwiedzicę, lub – dosłowniej – przemieszczający się po niebie Wielki Wóz) – w niektórych przekazach mitologicznych chodziłoby o Arkasa, syna Dzeusa i Kallisto, gdzie indziej identyfikowanego z Małą Niedźwiedzicą (zob. przyp. do El. I 10, 25). [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 4

Por. Janus Broukhusius (1649–1707), Epigr. II 27, 14: „Tam levis incerto vertitur orbe dea”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 5

Por. Mart. IX 67, 1: „Lascivam tota possedi nocte puellam”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 6

Auster – zob. przyp. do El. I 8, 6. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 7

Colchis – Kolchijka, mieszkanka Kolchidy (krainy nad Morzem Czarnym, związanej z mitem Argonautów), już u Eurypidesa (Med., 132), a później w poezji rzymskiej zwykle w znaczeniu parającej się czarami Medei –  zob. Hor. Epod. 16, 58: neque inpudica Colchis intulit pedem”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 8

Por. Ov. Ars amat., II, 275–278: „Carmina laudantur, sed munera magna petuntur: / dummodo sit dives, barbarus ipse placet. / Aurea sunt vere nunc saecula: plurimus auro / venit honos: auro conciliatur amor”; Am. III 8, 29–32: „Iuppiter, admonitus nihil esse potentius auro, / corruptae pretium virginis ipse fuit. / Dum merces aberat, durus pater, ipsa severa, / aerati postes, ferrea turris erat”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 9

Gipsato  … pede – kredą oznaczano stopy niewolników przeznaczonych na sprzedaż. Por. Tib. II 3, 59–60: „quem saepe coegit / barbara gypsatos ferre catasta pedes”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 10

Odwołanie do częstej u rzymskich elegików „miłosnej” interpretacji hezjodejskiego mitu wieków ludzkości („amorum felicitas”): „wiek złoty” cechowała w tym moralistycznym i sielankowym zarazem ujęciu prostota obyczajów kochanków. Za wzór dla tego opisu posłużył zapewne passus elegii Propercjusza (III 13, 25–40: „Felix agrestum quondam pacata iuventus” etc.). [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 11

Por. Ov. Met. VI, 443: „magni mihi muneris instar”. [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 12

Ww. 41–46 dialogują z passusem cytowanej w kontekście motywu „amorum felicitatis” elegii Propercjusza (III 13, 27–38, „illis munus erat decussa Cydonia ramo”, etc.). [GF]

Elegia XIV, komentarz nr 13

Por. Ov. Ars amat., II, 275–278: „Carmina laudantur, sed munera magna petuntur: / dummodo sit dives, barbarus ipse placet. / Aurea sunt vere nunc saecula: plurimus auro / venit honos: auro conciliatur amor”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 1

Wyróżniająca się zdecydowanie spośród pozostałych elegii ks. I, elegia XV, powstała w l. 60–tych lub na początku 70–tych, jest rodzajem ajtiologicznego epyllionu – krótkiego poematu epickiego wyjaśniającego mitologiczne dzieje jakiegoś miejsca, zjawiska bądź wydarzenia – w tym wypadku chodzi o krakowski Kopiec Wandy (Mogiłę). Gatunek ten eksploatowali chętnie w starożytności poeci aleksandryjscy i bukoliczni (np. Kallimach z Cyreny, Teokryt), po nich zaś – posługując się heksametrem lub dystychem elegijnym – rzymscy neoterycy (klasycznym przykładem jest c. 64 Katullusa, opiewające wesele Peleusa i Tetydy). Kochanowski sięga do bajecznych dziejów Polski, opowiadając historię córki legendarnego króla Kraka, Wandy. Postać tę, będącą żeńskim herosem–eponimem Wandalów–Słowian, najprawdopodobniej wymyślił Mistrz Wincenty zwany Kadłubkiem: w swej Kronice polskiej każe jej odrzucić zaloty niemieckiego księcia, który z rozpaczy i wstydu przebija się mieczem (Chron. Polon. I 7, 1–5). Wersja legendy o Wandzie, jaką podaje Kochanowski, różni się zasadniczo od wersji Kadłubkowej, w której po samobójstwie Niemca Wanda długo jeszcze króluje swym poddanym, spotyka się natomiast z wariantem z Kroniki Wielkopolskiej, gdzie Wanda rzuca się w fale Wisły (Boguphali Chronicon Poloniae, ed. A. Maciejowski, w: Monumenta Poloniae Historica, t. II, Lwów 1872, s. 474) – tę właśnie wersję powtórzy w swych Rocznikach Jan Długosz (Annales seu Chronicae Incliti Regni Poloniae, lib. I et II, Varsoviae 1964, s. 129–132). Nie wiadomo, czy poeta sięgnął do któregoś z tych źródeł. Przypuszcza się natomiast (zob. Pelc 2001, s. 303–304), że korzystał Kochanowski z wydanego w 1516 r. Bellum Prutenum Jana z Wiślicy (opowieść o Wandzie zob. k. 9v. – 10r.). Znał też zapewne epigram Klemensa Janickiego (Vanda Virgo) – świadczy o tym choćby zacytowany prawie in extenso jeden z jego wersów (zob. niżej, przyp. do El. I 15, 92). [GF]

Elegia XV, komentarz nr 2

solito carmine – „zwykłym”, lub wręcz „pospolitym” (jak na epicko–podniosły temat) wierszem, czyli dystychem elegijnym. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 3

Analogiczne inwokacyjne exordium, wskazujące wyraźnie na epicki charakter narracji, znajdujemy np. u Wergiliusza: „Nunc age, Dardaniam prolem quae deinde sequatur” (Aen. VI, 756); „Nunc age, qui reges, Erato, quae tempora, rerum” (Aen. VII, 37). [GF]

Elegia XV, komentarz nr 4

Por. Wincenty Kadłubek, Chronica Polonorum I 7, 4: „Vanda mari, Vanda terre, aeri Vanda imperet”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 5

radiisve Minervae – Minerwa (rzymski odpowiednik greckiej Ateny) była m. in. opiekunką sztuk, rzemiosł i patronką prac kobiecych. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 6

Dianae – zob. przyp. do El. I 2, 9. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 7

virago – „mężna dziewica” (vir + virgo), w poezji rzymskiej epitet odnoszący się do Diany, Minerwy lub Amazonek (por. Ov. Met. II, 765: „belli metuenda virago”). W czasach Renesansu pojęcie to wiązało się z humanistycznym ideałem kobiety o męskiej sile ducha (w tym też sensie w jednym z polskich utworów Kochanowskiego, wydanym w 1585/1586 r. – Wzorze pań mężnych). Zob. J. Burckhardt, Kultura Odrodzenia we Włoszech, Warszawa 1991, s. 240–241: „Na chwałę ówczesnych wielkich Włoszek nie można było powiedzieć nic pochlebniejszego ponad to, że miały męski umysł i męskiego ducha”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 8

Arctoo … ex orbe – zob. przyp. do El. I 1, 30. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 9

Ritogarus – Rudiger lub Rytyger. Niefortunnego zalotnika Wandy nazywa po imieniu (Rithogarus) dopiero Jan Długosz – u Kadłubka i w Kronice Wielkopolskiej mowa jedynie o „królu Alemanów” (Niemców), tyrannus Lemannorum. Być może imię Ritogarusa–Rytygera jest dalekim echem imienia Rüdigera von Bechelaren, postaci z sagi o Nibelungach. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 10

Rheni ... genus – pochodzenie Rytygiera od bóstwa rzeki Ren jest poetyckim dodatkiem Kochanowskiego. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 11

pharetrata … Amazon – Amazonki w mitologii greckiej były plemieniem wojowniczych kobiet wywodzących się od boga wojny Aresa i nimfy Harmonii – ich królestwo umieszczali starożytni m.in. na dalekiej Północy. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 12

Saturnius – syn Saturna, Dzeus-Jowisz. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 13

Intonuitque … dexter – za dobry omen uważali Rzymianie, jeśli grzmot rozległ się po prawej ręce wróżącego, w tym znaczeniu zresztą przym. dexter odnosił się do przychylności bóstwa (por. Ov. Fasti I, 67: „dexter ades ducibus”). Grzmot z lewej strony był natomiast znakiem gniewu bóstwa – zob. Verg. Aen IX, 630–631: „audiit et caeli genitor de parte serena / intonuit laevum”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 14

Arctoo despicit Ursa polozob. przyp. do El. I 1, 30. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 15

Por. C. Ianicius (Klemens Janicki), Vitae Polonorum principum, Vanda Virgo, w. 8: „Se fluvii rapidas praecipitavit aquas”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 16

tumulum congessit inanem – o kopcu–mogile, usypanym Wandzie w pobliżu Krakowa przez poddanych, wspomina jako pierwszy Jan Długosz (zob. wyżej). Chodzi oczywiście o kopiec Wandy w Mogile – dawnej podkrakowskiej wsi, dziś na terenie Nowej Huty – kurhan o niejasnym przeznaczeniu, usypany najprawdopodobniej w epoce plemiennej (ok. VIII w. n.e.), choć niektórzy historycy chcieliby w nim widzieć (podobnie jak w analogicznym Kopcu Krakusa na Podgórzu) o wiele wcześniejszy kultowy kopiec celtycki. Nazwa wsi Mogiła wiąże się właśnie z Kopcem Wandy – w 1222 r. biskup krakowski Iwo Odrowąż ufundował we wsi figurującej w dokumencie jako praedium quod dicitur Mogila sive Tumba klasztor cystersów. Poetycki opis domniemanej mogiły Wandy dał przed Kochanowskim Jan z Wiślicy w Bellum Prutenum (k. 10r.): „Constituunt tumulum facientes vertice celsum, / Qui fovet usque modo aeternumque sepulta fovebit / Gractigenae celebris praecordia casta puellae, / Hic ubi splendescunt clarae pulcerrima Tumbae / Moenia frondiferis multum revirentia silvis”. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 17

a Stygiis ... aquis – zob. przyp. do El. I 8, 50. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 18

Naidi – Najady były w mitologii greckiej nimfami wodnymi, ucieleśnieniem boskości rzeki lub źródła, które zamieszkiwały – można je uznać za odpowiednik rusałek z mitologii słowiańskiej. [GF]

Elegia XV, komentarz nr 19

Mogilam – zob. przyp. do w. 99. [GF]

Elegia I, komentarz nr 1

aeternae foedera amicitiae – pierwsze cztery wersy elegii dialogują z c. 109 Katullusa, którego „cykl Lesbii” z motywem niewiernej kochanki i prób „ozdrowienia” z nieszczęśliwej miłości (por. c. 76, 13: „difficile est longum subito deponere amorem”) patronuje elegiom ks. II. Por. Cat. 109, 6: „aeternum hoc sanctae foedus amicitiae”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 2

Brak woreczka żółciowego u gołębi skłonił starożytnych do przekonania, że ptaki te niezdolne są do gniewu (żółć – grec. chólos, stąd „choleryk” – uważano za siedlisko negatywnych emocji). Przekonanie to odciska się również w chrześcijańskiej symbolice gołębicy-Chrystusa, bądź Ducha św. Pisał o tym m.in. św. Tomasz w Sumie teologicznej (cz. III, quaestio 39, art. 6), zaś w XVII-wiecznej emblematyce funkcjonowała związana z tym toposem ikonografia, por. np. Daniela Kamera Emblemata Sacra (Francofurti 1624, s. 24): Pacis amans, „Frons oleae pretiosa manu fert symbola Pacis,/ Atque iracundo felle columba caret”. [GF]

Elegia I, komentarz nr 3

Stygis ... lacus – zob. przyp. do El. I 8, 50. [GF]

Elegia I, komentarz nr 4

Alcestis – Alkestis, córka króla Jolkos Peliasa, wydana za króla tesalskiego Feraj Admeta. Alkestis była wzorem małżeńskiego oddania: zgodziła się umrzeć w zastępstwie męża, ale Heraklesowi udało się uprowadzić ją z Hadesu. Fragment Eurypidesowej tragedii pt. Alkestis przełożył Kochanowski – jego Alcestis męża od śmierci zastąpiła (powstała zapewne w l. 60-tych) jest nb. pierwszą w Europie próbą przekładu Eurypidesa na język wernakularny. [GF]

Elegia I, komentarz nr 5

Por. Cat. 11, 17–18: „cum suis vivat valeatque moechis,/ quos simul complexa tenet trecentos”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 1

Utwór ten w dużej mierze czerpie z Propercjuszowej elegii III 17 („Nunc, o Bacche, tuis humiles advolvimur aris”) oraz analogicznej alegii Tibullusa (III 6: „Candide Liber, ades – sic sit tibi mystica vitis”). [GF]

Elegia II, komentarz nr 2

Bacche – z grec. Bákchos (prawdopodobnie wariant Íakchos, od iácho – „krzyczeć”, por. również Brómios – „dźwięczący”), jedno z imion boga winnej latorośli, wina i mistycznego szału. [GF]

Elegia II, komentarz nr 3

tua ... cornua – Dionizosa-Bachusa przedstawiano często jako uwieńczone wężami, rogate dziecko. Badacze starożytnych mitologii dowodzą, że rogi były symbolem kapłaństwa (por. np. rogi Mojżesza) i ofiary (Dionizos ginący i zmartwychwstający). [GF]

Elegia II, komentarz nr 4

Por. Prop. III 17, 3–4: „tu potes insanae Veneris compescere fastus/ curarumque tuo fit medicina mero”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 5

Ww. 5–8 wzorowane są na Horacym (III 21, 13–20): „Tu lene tormentum ingenio admoves/ plerumque duro; tu sapientium/ curas et arcanum iocoso/ consilium retegis Lycaeo./ Tu spem reducis mentibus anxiis/ viresque et addis cornua pauperi,/ post te neque iratos trementi/ regum apices neque militum arma”. Por. Pieśń I 3, 17–20: „ty cieszysz nadzieją/ Serca, które mdleją;/ Ty ubogiemu przyprawujesz rogi,/ Że mu ani król, ani hetman srogi”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 6

Orcum – Orkus, w rzymskich wierzeniach ludowych demon śmierci, z czasem – a zwłaszcza w poezji – utożsamiany z samym królestwem zmarłych (greckim Hadesem). Zob. np. Wergiliusz, Eneida, II 398: „multos Danaum demittimus Orco” („wielu Danaów strącamy w otchłań Orku”, tł. Z Kubiak). [GF]

Elegia II, komentarz nr 7

Ww. 13–16 są swobodną przeróbką anonimowego epigramu sympotycznego z Antologii Palatyńskiej (AP XI 8). [GF]

Elegia II, komentarz nr 8

Por. Hor. Carm. I 11, 6–7: „spatio brevi/ spem longam reseces”. [GU]

Elegia II, komentarz nr 9

Por. Tib. I 4, 28–33: „At si tardus eris, errabis: transiet aetas./ Quam cito non segnis stat remeatque dies,/ Quam cito purpureos deperdit terra colores,/ Quam cito formosas populus alta comas!/ Quam iacet, infirmae venere ubi fata senectae,/ Qui prior Eleo est carcere missus equos!” [GU]

Elegia II, komentarz nr 10

Phoebea … lampadePhoebus (grec. Foìbos, „jaśniejący”) to homerycki epitet Apollina (zob. Hom. Il. I, 43), uosabiającego również – wymiennie z Heliosem – Słońce. [GF] Por. Ver. Aen. IV 6: „postera Phoebea lustrabat lampade terras” oraz Joachim Camerarius, Praecepta honestatis atque decoris puerilis, Basel 1536: Phoebea lampade pulsa/ Quaeque nitent modicum sidera lumen habent”, s. 39. [GU]

Elegia II, komentarz nr 11

mea rara fides – por. zwrot przysłowiowy: „Vulgare amici nomen, sed rara est fides”. [GU] Pełna goryczy apostrofa do wiarołomnej kochanki wywodzi się z Katullusa i Propercjusza (por. Cat 87, 3–4: „nulla fides ullo fuit umquam foedere tanta,/ quanta in amore tuo ex parte reperta mea est” i Prop. II 8, 11–12: „munera quanta dedi vel qualia carmina feci!/ illa tamen numquam ferrea dixit 'Amo.'”), nie brak też licznych paralel nowołacińskich (np. Giovanni Pontano, Amores I 3, 67). [GF].

Elegia II, komentarz nr 12

Motyw „servitium amoris”, por. m.in. Ov. Am. II 17, 1–2: „Siquis erit, qui turpe putet servire puellae,/ illo convincar iudice turpis ego!” oraz Tib. II 4 („Hic mihi servitium video dominamque paratam”). [GF]

Elegia II, komentarz nr 13

Por Cat. 8, 12–13: „vale puella, iam Catullus obdurat,/ nec te requiret nec rogabit invitam”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 14

Por. Prop. II 5, 5–8: „inveniam tamen e multis fallacibus unam,/ quae fieri nostro carmine nota velit,/ nec mihi tam duris insultet moribus et te/ vellicet: heu sero flebis amata diu”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 15

Por. Tib. I 2, 65–66: „Non ego, totus abesset amor, sed mutuus esset,/ Orabam, nec te posse carere velim”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 16

Curios Fabriciosque – rody Kuriuszy i Fabrycjuszy symbolizują tu surowość obyczajów: przysłowiowe w starożytnym Rzymie były cnoty ich przedstawicieli z czasów republiki (III w. p.n.e.), konsulów Maniusza Kuriusza Dentatusa (zwycięzcy nad Samnitami, Sabinami i Pyrrusem) oraz Gajusza Fabrycjusza Luscinusa (pogromcy m.in. Lukanów). Jako przykład starorzymskich cnót wymienia te rody m.in. Cyceron w mowie Pro Caelio (39). [GF]

Elegia II, komentarz nr 17

Catonem – chodzi o Marka Porcjusza Katona Starszego (234–149 p.n.e.), fanatycznego zwolennika starorzymskich obyczajów. Por. Hor. Carm. III 21, 11–12: „narratur et prisci Catonis/ saepe mero caluisse virtus”. [GU]

Elegia II, komentarz nr 18

Bacchus – zob. przyp. do El. II 2, 1. [GF]

Elegia II, komentarz nr 19

Por. Tib. III 6, 21–22: „nunc venit iratus nimium nimiumque severis:/ qui timet irati numina magna, biba”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 20

Cornua… cavete, viri – chodzi tu o metaforyczne znaczenie rogów, symbolizujących zdradę małżeńska, por. El. I 3, 21–24.

Elegia II, komentarz nr 21

Aluzja do mitu o dziecku-Dionizosie: zamienił on w delfiny tyreńskich piratów, którzy uprowadzili go i chcieli sprzedać jako niewolnika. Poetycką wersję tego mitu mógł znaleźć Kochanowski np. w Owidiuszowych Metamorfozach (Ov. Met. III, 597–691). [GF]

Elegia II, komentarz nr 22

U Horacego: Carm. I 18, 6; III 3, 13. [BA]

Elegia III, komentarz nr 1

Por. Verg. Aen. IV, 412: „improbe Amor, quid non mortalia pectora cogis!”; Tib. II 6, 15–18: „acer Amor, fractas utinam tua tela sagittas,/ si licet, extinctas aspiciamque faces!/ tu miserum torques, tu me mihi dira precari/ cogis et insana mente nefanda loqui”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 2

Quirites – w znacz. „obywatele”. Kwiryci, początkowo Sabinowie (mieszkańcy miasta Cures) – po połączeniu Rzymian i Sabinów nazwą tą objęto wszystkich obywateli i stosowano ją w kontekście cywilno-państwowym. [GF]

Elegia III, komentarz nr 2

Por. Cat. 85: „Odi et amo. quare id faciam, fortasse requiris./ nescio, sed fieri sentio et excrucior”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 3

porrectum ... pascere avem – aluzja do Tityosa, giganta, któremu zazdrosna Hera kazała zabić nowonarodzone dzieci Dzeusa i Latony, Apolla i Artemidę. Dzeus poraził go gromem i strącił do Hadesu, gdzie sęp pożera jego odrastającą wciąż na nowo wątrobę. Por. Verg. Aen. VI, 595–600: „nec non et Tityon, Terrae omniparentis alumnum,/ cernere erat, per tota novem cui iugera corpus/ porrigitur, rostroque immanis vultur obunco/ immortale iecur tondens fecundaque penis/ viscera rimaturque epulis habitatque sub alto/ pectore, nec fibris requies datur ulla renatis”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 4

saxo ... relabi – aluzja do Syzyfa, którego za wielokrotne przechytrzenie bogów (m.in. schwytał on i uwięził boga śmierci, Tanatosa), Dzeus skazał na męki w Hadesie: Syzyf toczy pod górę ogromny głaz, staczający się w dół zanim osiągnie wierzchołek. [GF]

Elegia III, komentarz nr 5

indefessa ... rota – aluzja do króla Lapitów Iksjona, który za próbę gwałtu na bogini Herze skazany został przez Dzeusa na okrutną karę: cierpi rozpięty na płonącym, wirującym kole. [GF]

Elegia III, komentarz nr 6

Cyprim – zob. przyp. do El. I 2, 27. [GF]

Elegia III, komentarz nr 7

Por. Ov. Ep. 4, 70: „acer in extremis ossibus haesit Amor”, a także Met. III, 395–396: „sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae;/ extenuant vigiles corpus miserabile curae”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 8

Por. Henning Conradinus (zm. 1590), Ad Threnam fluvium, 7–8: „Non volucrum cantus, non lustra propinqua ferarum,/ Nec vitrei fontes, nec mihi rura placent” [GF]

Elegia IV, komentarz nr 1

Utwór ten wiele zawdzięcza opartej na analogicznym motywie proroczego snu elegii Tibullusa (III 4, „Di meliora ferant, nec sint mihi somnia vera”). [GF]

Elegia IV, komentarz nr 2

Phrygia ... in Ida – zob. przyp. do El. I 1, 8. Parys miał orzec, która z trzech bogiń – Hera (Junona), Atena (Minerwa), czy Afrodyta (Wenus) – jest najpiękniejsza. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 3

Sidonio ... murice – zob. przyp. do El. I 13, 48. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 4

Orci – zob. przyp. do El. II 2, 15. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 5

Por. Tib. II 4, 53–54: „quin etiam sedes iubeat si vendere avitas,/ ite sub imperium sub titulumque, Lares”. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 6

Evadne – Euadne, żona Kapaneusa, uczestnika wyprawy Siedmiu przeciw Tebom. Rzuciła się w płomienie stosu całopalnego, po tym jak małżonek zginął od pioruna ciśniętego przez Dzeusa. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 7

Penelope – Penelopa, wierna małżonka Odyseusza, czekająca nań przez 20 lat na Itace. Obydwa przykłady – Euadne i Penelopy – odnoszą się do małżeńskiej wierności i oddania. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 8

Hymenaeo – Hymenajos (etymologia niepewna: z grec. hymén – „błona dziewicza”, lub też hymnós – „uroczysta pieśń”) był bogiem prowadzącym orszak weselny – przypuszczalnie początkowo był personifikacją samej pieśni weselnej, w której często wzywano jego imię. [GF]

Elegia IV, komentarz nr 9

Por. Cat. 68, 143–146: „nec tamen illa mihi dextra deducta paterna/ fragrantem Assyrio venit odore domum,/ sed furtiva dedit mira munuscula nocte,/ ipsius ex ipso dempta viri gremio”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 1

Neptunia ... aequora – Neptun (Posejdon), bóg mórz i oceanów, w sensie antonomastycznym – „morze”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 2

sylva ... Hercynia – Las Hercyński (lub też Góry Hercyńskie – Hercynius saltus), pasmo pokrytych puszczą wzniesień: Cezar w Wojnie galijskiej (VI 24–25) oznacza tym mianem puszczę rozciągającą się od źródeł Dunaju w Schwarzwaldzie po Las Czeski i Sudety. Tu w znaczeniu nieprzystępnego, dzikiego lasu. [GF]

Elegia V, komentarz nr 3

porrigat Hebe pocula – Hebe, personifikacja młodości, córka Dzeusa i Hery, zaś po jego apoteozie – boska małżonka Heraklesa, do czasu porwania Ganimedesa podawała olimpijskim bogom nektar. [GF]

Elegia V, komentarz nr 4

Anticyram – Antikyra, miasto w Fokidzie, u stóp Parnasu, słynące z hodowli zioła zwanego helleborum (ciemiernik), służącego jako lek na epilepsję, melancholię i choroby umysłowe. Stąd przysłowiowym stał się zwrot naviga Anticyram (w znaczeniu: „jedź do czubków”). Por. Hor. Ars 299–300: „nanciscetur enim pretium nomenque poetae,/ si tribus Anticyris caput insanabile nunquam…”. [GF]

Elegia V, komentarz nr 5

Cyaneis ... scopulis – Symplegady (Symplegades – „zderzające się”, lub Kyaneaj Petraj – „ciemne skały”), dwie skaliste wysepki u ujścia Bosforu Trackiego do Morza Czarnego. Skały te, wedle greckich mitów, miały być ruchome – zderzały się, ilekroć ktoś próbował między nimi przepłynąć. Udało się to jedynie Argonautom – odtąd skały pozostały nieruchome. [GF]

Elegia V, komentarz nr 6

Syrtes – Syrty, dwie wielkie zatoki na M. Śródziemnym, w centralnej części wybrzeża Afryki pn. Cieszyły się w starożytności złą sławą ze względu na mielizny i rafy. [GF]

Elegia V, komentarz nr 7

Austris – zob. przyp. do El. I 8, 6. Por. Tib. I 1, 47: „Aut, gelidas hibernus aquas cum fuderit Auster”. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 1

Infaustus fuit ille diesoculis aspicienda meis – topos pierwszego spotkania i pierwszego spojrzenia wymienionego z ukochaną należał do stałego repertuaru poezji petrarkistycznej (por. Petrarka, Canzoniere, 61: „Benedetto sia ‘l giorno, e ‘l mese, et l’anno”). Błogosławienie dnia i godziny owego spotkania ma swój ścisły odpowiednik w anatemach antypetrarkistów, którymi incipit elegii Kochanowskiego zdaje się pobrzmiewać – por. np. Ballade Guillaume’a de Machault (zm. 1377): „Je maudis l’eure et le temps et le jour,/ La semainne, le lieu, le mois, l’anneé,/ Et les deus yeux dont je vis la douçour/ De ma dame qui ma joie a finée”. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 2

Por. Prop. II 24b, 18: „tam te formosam non pudet esse levem?” oraz Ov. Am. III 11b, 41–42: „aut formosa fores minus, aut minus inproba, vellem;/ non facit ad mores tam bona forma malos”. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 3

Syrtes – zob. przyp. do El. II 5, 19. [GF]

Elegia VI, komentarz nr 4

Por. Cat. 64, 164–166: „sed quid ego ignaris nequiquam conquerar auris,/ externata malo, quae nullis sensibus auctae/ nec missas audire queunt nec reddere uoces?” [GF]

Elegia VI, komentarz nr 5

Aeolii ... venti – Eol (Ajolos), syn Posejdona, w Homerowej Odysei (X 1–76) władca wiatrów podejmujący Odysa na wyspie Eolii. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 1

Elegia II 7 jest epinikionem (pieśnią pochwalną lub triumfalną) na cześć zwycięskiej wyprawy inflanckiej (tzw. Wyprawy Poswolskiej) Zygmunta Augusta w 1557 r., dowodzonej przez Jana Mieleckiego – ojca przyjaciela poety, Mikołaja. Utworowi patronuje słynna horacjańska oda I 37 („Nunc est bibendum”), napisana na cześć wiktorii Oktawiana Augusta pod Akcjum (31 p.n.e.). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 2

Aonio fonte – zob. przyp. do El. I 1, 2. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 3

Arctois ... ab aequoribus – zob. przyp. do El. I 1, 30. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 4

Livonem – Inflantczyka (Livonia to łacińska nazwa Inflant). [GF]

Elegia VII, komentarz nr 5

Legatis … intulerat … manus – wysłany przez Zygmunta Augusta w 1556 r. z poselstwem do Inflant Kasper Łącki, mający wstawić się u wielkiego mistrza kawalerów mieczowych za prześladowanym zwolennikiem sekularyzacji Inflant i przyłączenia ich do unii polsko-litewskiej, arcybiskupem ryskim Wilhelmem Hohenzollernem, zginął w czasie zamieszek w Rydze. Incydent stał się bezpośrednim casus belli. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 6

Ww. 7–32 dają epicką relację (wzbogaconą o homeryckie porównanie) Wyprawy Poswolskiej. Zygmunt August zgromadził we wrześniu 1557 r. wojska polsko-litewskie w obozie pod Pozwołem (lit. Pasvalys). Demonstracja zbrojna wywołała pożądany efekt: nie doszło do bitwy, a 14 września dowodzący wojskami inflanckimi wielki mistrz zakonu kawalerów mieczowych Johann Wilhelm von Fürstenberg podpisał traktat pokojowy z Rzeczpospolitą, zrywając jednocześnie zawarte trzy lata wcześniej przymierze z Rosją. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 7

tuus ... paterZygmunt I Stary (14671548), od 1506 r. król polski i wielki książę litewski. [GF]

Elegia VII, komentarz nr 8

Trans Tanaimque ... fuga – zachęta do przepędzenia Tatarów (Scythas) za rzekę Don (Tanais). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 1

Ta elegia o charakterze „moralizatorsko-kosmetycznym” czerpie z analogicznych utworów Propercjusza (Prop. I 2: „Quid iuvat ornato procedere, vita, capillo”) i Owidiusza (Ov. Am. I 14: „Dicebam ’medicare tuos desiste capillos!'”). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 2

Wg klasycznej pisowni: Pyrrhae. Pyrra (gr. Pu/rra, łac. Pyrrha – „płomienista” = „rudowłosa”) – w mitologii greckiej córka Epimeteusa i Pandory, żona Deukaliona, z którym po potopie odtworzyła rodzaj ludzki (Deukalion stworzył mężczyzn, Pyrra – kobiety, do czego nawiązuje Kochanowski, nazywając dziewczęta – „puellae” mianem „Pirrhae progenies”). [BA]

Elegia VIII, komentarz nr 3

Eoos ... lapillos – drogie kamienie ze Wschodu (z grec. Eos – „gwiazda zaranna”, Jutrzenka). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 4

Crocodilaeo ... fimo – wyciąg z jelit krokodylich stosowano – w połączeniu z różnymi olejkami – jako rodzaj maseczki na twarz – miał on być pomocny na choroby skóry, zapobiegać powstawaniu piegów i plam na skórze etc. Zob. Plin. Nat. Hist. XXVIII, 109: „[Crocodilea] inlita quoque ex oleo cyprino molestias in facie nascentes tollit, ex aqua vero morbos omnes, quorum natura serpit in facie, nitoremque reddit; lentigines tollit ac varos maculasque omnes”. Z takich „kosmetyków” naśmiewał się już Horacy (Ep. 12, 11). [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 5

Apelles – Apelles z Kolofonu (IV w. p.n.e.), jeden z najświetniejszych malarzy greckich, aktywny na dworze Aleksandra Wielkiego i Ptolemeusza I. Jego imię funkcjonowało w poezji jako synonim doskonałego malarza. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 6

Parrhasius – Parrasjos z Efezu, działający w Atenach w V w. p.n.e. słynny malarz, ceniony na równi z Zeuksisem i Timantesem. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 7

Protogenesve – Protogenes z Kaunos, malarz współczesny Apellesowi, ok. 300 r. p.n.e. działał na Rodos. [GF]

Elegia VIII, komentarz nr 8

Paris ... exhibuisse deas – chodzi o słynny „sąd Parysa”: trojański książę miał wskazać najpiękniejszą spośród trzech bogiń – Herę, Atenę lub Afrodytę. Jego wybór padł na boginię miłości. Por. El. I 1, 8 i El. II 4, 3. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 1

Ligurine, Neaerae – imię fikcyjnej kochanki Neajry (por też foric. 4 i 28), znane bodaj wyłącznie z Homerowej Odysei (nosi je pewna nimfa na wyspie Trynakii, matka pasterek strzegących trzód Heliosa – zob. Od. XII 133) pojawia się m.in. w III ks. elegii Tibullusa (III 1–4 i 6) i u Horacego (Od. III 14) – w twórczości tego ostatniego znajdziemy też bohatera lirycznego imieniem Ligurinus (IV 1 i 10). [GF] Imię Neaery częste również w elegii renesansowej: Giovanni Pontano, Michaele Marullo, Janus Secundus etc. [GU]

Elegia IX, komentarz nr 2

Cythera – zob. przyp. do El. I 6, 33. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 3

Zob. przyp. do El. II 2, 27. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 4

Zob. przyp. do El. II 2, 26. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 5

Być może aluzja do słynnego passusu z Owidiuszowych Metamorfoz (I 84–86): „pronaque cum spectent animalia cetera terram,/ os homini sublime dedit caelumque videre/ iussit et erectos ad sidera tollere vultus” – nieszczęśliwie zakochany sprzeniewierza się powołaniu człowieka do patrzenia w gwiazdy. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 6

Epicure – Epikur (341–271 p.n.e.), twórczy kontynuator materializmu Demokryta z Abdery, zakładał istnienie wiecznej, niezniszczalnej i składającej się z atomów materii. [GF]

Elegia IX, komentarz nr 7

Por. Prop. II 12, 1–5 („Quicumque ille fuit, puerum qui pinxit Amorem”…). [GF]

Elegia X, komentarz nr 1

Motyw z Cat. 76, 13–16: „difficile est longum subito deponere amorem,/ difficile est, verum hoc qua lubet efficias:/ una salus haec est. hoc est tibi pervincendum,/ hoc facias, sive id non pote sive pote”. Utwór Katullusa sparafrazował Kochanowski w całości we Fraszkach (III 30, Do Jana – „Jeśli stąd jaką rozkosz ma człowiek cnotliwy”). [GF]

Elegia X, komentarz nr 2

Orco – zob. przyp. do El. II 2, 15. [GF]

Elegia X, komentarz nr 3

Ww. 17–26 relacjonują znany bodaj tylko z Pauzaniasza (VII 21, 1) lokalny mit z okolic Kalydonu. Dziewczyna imieniem Kalliroe wzgardziła miłością kapłana Dionizosa – na jego prośbę bóg dotknął cały kraj szaleństwem. Wyrocznia dodońska orzekła, że gniew bóstwa może zażegnać jedynie ofiara z Kalliroe, lecz zakochany w niej kapłan, nie mogąc podnieść na nią ręki, odebrał sobie życie. Z żalu i wstydu Kalliroe uczyniła to samo. [GF]

Elegia X, komentarz nr 4

Baccho – zob. przyp. do El. II 2, 1. [GF]

Elegia X, komentarz nr 5

Orco – zob. przyp. do El. II 2, 15. [GF]

Elegia X, komentarz nr 6

Belides – Danaidy, pięćdziesiąt córek Danaosa, syna Belosa (stąd też „Belidy”), zostały wydane za mąż za pięćdziesięciu kuzynów, których na polecenie ojca zamordowały w noc poślubną. Za karę w Hadesie noszą przez całą wieczność wodę do dziurawej beczki. [GF]

Elegia X, komentarz nr 7

Ixion – zob. przyp. do El. II 3, 34. [GF]

Elegia X, komentarz nr 8

Sisyphus – zob. przyp. do El. II 3, 31. [GF]

Elegia X, komentarz nr 9

Tytius – zob. przyp. do El. II 3, 31. [GF]

Elegia X, komentarz nr 10

Stygias … undas – zob. przyp. do El. I 8, 50. [GF]

Elegia X, komentarz nr 11

superata Leucade Sappho – wedle legendy, znanej już Menandrowi i Strabonowi, poetka Safona (ok. 664/650–604/590 p.n.e.) miała popełnić samobójstwo z miłości do Faona (w rzeczywistości podobnie brzmiące imię nosi w jej poezji demon z orszaku Afrodyty), rzucając się ze Skały Leukadyjskiej. Kochanowski i tutaj, i w ostatniej elegii ks. II inspiruje się Owidiuszowym poetyckim listem Safony do Faona (Ep. 15). Zob. też przyp. do El. I 15, 26. [GF]

Elegia X, komentarz nr 12

Po Safonie wymienia Kochanowski innych poetów – mitycznego Orfeusza oraz Lucrecjusza (ok. 99–55 p.n.e.). Jest to swoisty krąg samobójców z miłości, lub tych, którym zbrzydło życie (fugientes taedia vitae). Wedle jednej z wersji mitu o Orfeuszu, rozszarpały go Traczynki, ponieważ po stracie Eurydyki unikał kobiet. O samobójstwie oszalałego z miłości Lukrecjusza pisze natomiast św. Hieronim w swym Chronicon: „postea a poculo amatorio in furorem versus et […] sua manu se interfecit anno 44”. [GF]

Elegia X, komentarz nr 13

Por. Hor. Carm. I 34: „per purum tonantis/ egit equos volucremque currum”. [GU]

Elegia XI, komentarz nr 1

Moeonides – meonijczyk, czyli mieszkaniec Meonii (Lidii) w Azji Mniejszej – Homer. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 2

Por. słynny obraz dwóch bram snu u Homera (Od. XIX 562 i n.) i Wergiliusza (Aen. VI 894 i n.). Motyw snu funduje też elegię III 4 Tibullusa. [GU]

Elegia XI, komentarz nr 3

Por. Verg. Aen. IV 522n: „Nox erat et placidum carpebant fessa soporem/ corpora per terras…” [GU]

Elegia XI, komentarz nr 4

Phoebi... Lampas – zob. przyp. do El. II 2, 21. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 5

Według senników Artemidora i Makrobiusza sen przed świtem należy do wróżebnych. [GU]

Elegia XI, komentarz nr 6

Pojawienie się bóstwa jako przewodnika i opowieść o Skale Leukadyjskiej zaczerpnięta jest z Owidiuszowego listu Safony do Faona (Ov. Ep. XV, 161–174). [GU]

Elegia XI, komentarz nr 7

Leucates ... Leucadios – Skała Leukadyjska (lub Leukata, Biała Skała), zgodnie z wersją Owidiusza, z której czerpie Kochanowski, miała się znajdować nad Zatoką Ambrakijską w Epirze. W greckiej poezji archaicznej mowa natomiast o wyspie Leukadzie na Morzu Jońskim: skok z jej urwistego brzegu do morza miał leczyć, jak wierzono, z nieodwzajemnionej miłości lub zapewniać wzajemność. Por. Anakreont 31 (376): „Znów w sine morze z leukadyjskiej skały/ Skaczę miłością upojony nową” (przeł. J. Danielewicz, Liryka starożytnej Grecji, 1987). [GF & GU]

Elegia XI, komentarz nr 8

Deucalion – Deukalion, syn tytana Prometeusza, znany z mitu o potopie, z którego ocalał wraz z żoną, Pyrrą – córką Epimeteusza i Pandory. Miał być pierwszym człowiekiem, który doświadczył cudownych właściwości skoku ze Skały Leukadyjskiej. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 9

Cephalus – Kefalos, potomek Deukaliona, znany z mitu o tragicznej miłości z Prokris, córką króla Aten Erechteusza. Zob. Ov. Met. 685–862. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 10

Iphianassa – inaczej Ifigenia, córka króla Myken Agamemnona. Miała zostać złożona na ofiarę Artemidzie, której gniew zatrzymał w Aulidzie przygotowaną do wyprawy trojańskiej flotę: Artemida zesłała jednak łanię, która zastąpiła ofiarę z Ifigenii. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 11

Actaea ... aqua – por. Ov. Ep. 15, 166: „Actiacum populi Leucadiumque vocant”. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 12

dea prognata aequoris undis – Afrodyta-Wenus, zrodzona z piany morskiej. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 13

Elegia II 11, będąca pożegnaniem miłości do Lidii, kończy się symbolicznie apoteozą abdykującego władcy. Mowa o Karolu V Habsurgu (1500–1558, król Hiszpanii od 1516 r., król Niemiec od 1520, cesarz od 1530), który 12 września 1556 r. złożył koronę cesarską w ręce brata Ferdynanda. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 14

Elaeo pulvere – zob. przyp. do El. I 11, 7. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 15

Tu Rhenum et ... Albim – metafora „fluwialna” na oznaczenie zwycięstw Karola V nad Francją (sporne miasta Lotaryngii) oraz nad protestanckim Związkiem Szmalkaldzkim bitwie pod Mühlberg nad Łabą (łac. Albis). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 16

Afro clara trophaea solo – aluzja do zwycięskiej kampanii Karola V w Afryce pn. (zdobycie Tunisu w 1535 r.). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 17

Ultraque Herculeas ... columnas – za panowania Karola V dokonały się największe podboje hiszpańskie w Nowym Świecie – w l. 1519–1521 Hernán Cortés zawładnął państwem Azteków, zaś w l. 1531–1533 Francisco Pizarro opanował indyjskie królestwo Inków, tworząc wicekrólestwo Peru. W herbie Hiszpanii znalazły się nowe elementy: wizerunek Słupów Heraklesa i motto „Plus Ultra”, będące modyfikacją sentencji wyrytej wedle dawnych podań przez Heraklesa na zachodnim krańcu świata – „Non plus ultra” („ani kroku dalej”). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 18

Non Gallus, non hoc Saxo – „Gallus” (Francuz) to Franciszek I Walezjusz – w 1544 r. na mocy traktatu pokojowego w Crépy cesarz potwierdził swoje panowanie nad Królestwem Neapolu i Mediolanem. „Saxo” natomiast to elektor Jan Fryderyk I Saksoński, pokonany w 1547 r. w bitwie pod Mühlberg. [GF]

Elegia XI, komentarz nr 19

Alcides – Herakles, jako wnuk Alkajosa (syna Perseusza i Andromedy). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 20

Liber – Liber, latyński bóg roślinności i urodzaju, rychło utożsamiony z Dionizosem (grecki przydomek Lyaíos – „Wyzwoliciel”). [GF]

Elegia XI, komentarz nr 21

Quirinus – Kwirynus, jedno z najstarszych bóstw italskich (związany z sabińskim miastem Cures lub z nazwą oszczepu – curis), patron rzymskiego Kwirynału, opiekun rolników, symbolizował również ład w państwie. Zob. też przyp. do El. II 3, 13. [GF]

Elegia I, komentarz nr 1

mater Amoris – por. Ov. Am. 3, 1, 43; Her. 16, 16; Ars 1, 30. [BA]

Elegia I, komentarz nr 2

Odwołanie do owidiańskiej topiki miłości-wojny („militia amoris”) – zob. przyp. do El. I 3, 31. [GF]

Elegia I, komentarz nr 3

Parce, precor – por. Ov. Fasti 2, 451; 4, 921; Ep. 7. 163; 16, 11; 18, 45; 20, 117; Met. 2, 361–362; Pont. 2, 8, 25; Tr. 2, 1, 179; 3, 11, 32; 5, 2, 53. [BA]

Elegia I, komentarz nr 4

Przydomek Wenus urobiony od nazwy wyspy na Morzu Egejskim (łac. Cythera), słynącej z kultu Afrodyty / Wenus. Tu użyty jako antonomazja imienia Wenus. Zob. też przyp. do El. I 6, 33. [BA]

Elegia I, komentarz nr 5

W. 7–10 realizacja toposu gr. paraklausithyron, łac. amator exclusus – kochanek przed zamkniętymi drzwiami. Zob. też przyp. do El. I 6, 45–46; El. I 8 i I 14. [GU]

Elegia I, komentarz nr 6

Riphaei montes lub Ripaei montes – wg Pliniusza Starszego pasmo gór identyfikowanych z Uralem, z którego wypływa Don (Naturalis Historia 4, 78 i 6, 15). Tu metonimiczne kreślenie Rosjan, podkreślające ich pochodzenie z odległego Wschodu. Por też El. I 5, 15. [BA]

Elegia I, komentarz nr 7

Inflant, lennika Rzeczpospolitej. Fragment ten odnosi się do jednej z wypraw Zygmunta Augusta (w 1565, 1567 lub 1568 r.) w czasie wojny litewsko-rosyjskiej przeciwko Iwanowi Groźnemu, który zajął Inflanty. [GU]

Elegia I, komentarz nr 8

Arctos, pl. arctoe – gwiazdozbiór Niedźwiedzicy, oznaczający tu północną stronę świata. Zob. też przyp. do El. I 1, 30. [GU]

Elegia I, komentarz nr 9

Borysthenis undas – „fale Dniepru”. [BA]

Elegia I, komentarz nr 10

Zapewne aluzja do zdobycia Smoleńska nad Dnieprem w czasie kampanii w 1534 r. [GF]

Elegia I, komentarz nr 11

Starodubeas clades („starodubskie klęski”) – zwycięstwo Jana Tarnowskiego nad Moskwą w roku 1535. Zob. też przyp. do El. I 1, 33. [BA]

Elegia I, komentarz nr 12

Dione – córka Uranosa i Gai, według niektórych wersji mitu matka Afrodyty, z czasem imię to zaczęto odnosić do samej Afrodyty (zob. Ov. Fast. V 309–310). [GU]

Elegia I, komentarz nr 13

Pasiphile – z gr. pasi – „wszystkim” i filè – „przyjazna, miła”, „przez wszystkich kochana”. Jako imię mówiące pojawia się we fragmencie przypisywanym Archilochowi, a przytoczonym przez Athenajosa (II w.ne) w ks. XIII O kobietach (fragment o sławnych kurtyzanach) z popularnej w XVI w. Uczty mędrców (Deipnosophistae, 1. ed. Wenecja 1514, przekład łac. N. Contiego, Paryż, Wenecja 1556): „Jak drzewo figowe pośród skał, które karmi wiele wron, Pasiphila o łatwym obejściu wita obcych” (ilustracja opowieści o przyjaźni, wynikłej z docenienia bezinteresowności rywalki, kurtyzan Plangon [Pasiphile] i Bacchis, bez zazdrości dzielącej miłość kochającego je młodzieńca). Imię to pojawia się również w poezji humanistycznej – zob. L. Ariosto, De vita quieta ad Philiroen. Choć elegie z ks. III zdają się nawiązywać do stworzonego przez G. Pontana typu de amore coniugali, w tekście nie ma  żadnych podstaw, by Pasiphile utożsamiać z żoną poety, Dorotą Podlodowską, jak utrzymywano w dawniejszych studiach. [GU]

Elegia I, komentarz nr 14

Półwysep Athos (wsch. odgałęzienie półwyspu chalcydyckiego w Grecji). W czasie wyprawy Kserksesa przeciwko Helladzie (480 r. p.n.e.) przekopano przezeń kanał umożliwiający żeglugę, zaś przez Hellespont przerzucono most („pedibus mare calcet equorum”). Zob. też przyp. do El. I 5, 4. [GU]

Elegia I, komentarz nr 15

Erythreo concha – perłonośna muszla z Morza Czerwonego (Mare Erythreum) – metonimiczne określenie pereł. [GU]

Elegia II, komentarz nr 1

Elegia, będąca twórczym opracowaniem motywów m.in. Tibullusowej elegii I 1 („Divitias alius fulvo sibi congerat auro”), adresowana jest do biskupa płockiego (od 1567 r.) a później krakowskiego (od 1577 r.) Piotra Myszkowskiego (1505–1591), jednego z najbliższych przyjaciół poety. W czasie, gdy powstała pierwsza wersja tej elegii (I 8 w Sylwie Osmólskiego, napisana być może w r. 1557 lub 1559), Myszkowski był albo jeszcze sekretarzem królewskim, albo też mianowanym już podkanclerzym koronnym (od r. 1559). Myszkowskiemu poświęcił Kochanowski również foric. 82 i El. III 10, ponadto zadedykował mu całość Foricoeniów oraz Psałterz Dawidów. [BA & GF]

Elegia II, komentarz nr 2

W. 1–8 oddają treść słynnej ody Do Leuconoe (I 11) Horacego. [GU]

Elegia II, komentarz nr 3

Por. Tib. I 1, 5: „Me mea paupertas vita traducat inerti/ Dum meus adsiduo luceat igne focus” („Mnie niechaj w ubóstwie życie przepłynie w bezczynności, byle tylko wiecznym ogniem płonęło domowe ognisko”); Tib. III 3, 23–24: „Sit mihi paupertas tecum iucunda, Neaera:/ at sine te regum munera nulla volo” („Z tobą, Neero, nawet ubóstwo będzie przyjemne, a bez ciebie nie chcę i królów bogactw”). Kochanowski elegię tę kształtuje w oparciu o oba wymienione utwory Tibullusa. [GU]

Elegia II, komentarz nr 4

Wg klasycznej pisowni: Croese - Krezus– ostatni król Lidii, posiadacz wielkich skarbów, pozyskiwanych głównie z kopalni złota w Sardes; jego imię było synonimem bogacza. Por. także El. I 6, 1; I 12, 41 i III 8, 54. [GU]

Elegia II, komentarz nr 5

Por. Verg. Georg. II 503–504: „sollicitant alii remis freta caeca, ruuntque/ in ferrum, penetrant aulas et limina regum”. Charakterystyczne w porównaniu z antycznym wzorcem, jak wielokrotnie wskazywano (por. J. Kochanowski. Szczyt renesansu w litearturze polskiej, 2001, s. 169), jest tutaj sformułowanie „cunctantum limina regum”: w l. 1559–1561. Kochanowski mógł być bowiem rozczarowany swymi kontaktami z dworem Zygmunta Augusta (ironicznie zwanego „królem-dojutrkiem”), który nie stwarzał poecie okazji do rozpoczęcia urzędowej kariery. [GF]

Elegia II, komentarz nr 6

Aestivus canis – dosł. ‘letni pies’; psia gwiazda, Kanikuła; odnosi się do konstelacji Psa Wielkiego (Canis maior). Jej pojawienie się na nieboskłonie przypada na okres największych upałów letnich. Zob. też przyp. do El. I 3, 30. [GU]

Elegia II, komentarz nr 7

Por. Tib. II 6, 21–22: „spes alit agricolas, spes sulcis credit aratis/ semina quae magno faenore reddat ager”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 8

Por. Tib. II 1, 21–22: „tunc nitidus plenis confisus rusticus agris/ ingeret ardenti grandia ligna foco”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 9

Por. Tib. II 1, 29–30: „vina diem celebrent: non festa luce madere/ est rubor, errantes et male ferre pedes”. [GF]

Elegia II, komentarz nr 10

Lares familiares – czczone w Rzymie bóstwa opiekuńcze domów i szczęścia rodzinnego. [?]

Elegia II, komentarz nr 11

Parrazjos – słynny malarz grecki, żyjący na przełomie V i IV w.p.n.e., działający głównie w Atenach. Skopas – wybitny rzeźbiarz grecki, działający w IV w. przed Chr., wykonał m.in. rzeźby wschodniej strony Mauzoleum w Halikarnasie. [BA]

Elegia II, komentarz nr 12

Pan – pochodzące z Arkadii, greckie bóstwo leśne; pół-człowiek, pół-kozioł; opiekun pasterzy i trzód, patron pieśni pasterskiej. W poezji łacińskiej przywołanie go, wraz z pejzażem „miejsca rozkosznego” wskazuje na związek utworu z tradycją bukoliczną. [GU]

Elegia II, komentarz nr 13

Podstawą elegii II 2 jest utwór II 6 z rękopiśmiennej wersji tzw. sylwy Osmólskiego (Elegiarum libri duo), gdzie słowa powyższe kierowane były do Lidii, bohaterki całości pierwotnej wersji Elegiarum. [GU]

Elegia II, komentarz nr 14

Ww. 41–46 są twórczą przeróbką passusu Tibullusowej elegii I 5, 31–34: „Huc veniet Messalla meus, cui dulcia poma/ Delia selectis detrahat arboribus;/ Et tantum venerata virum hunc sedula curet,/ Huic paret atque epulas ipsa ministra gerat.” [GF]

Elegia II, komentarz nr 15

Por. Ov. Met. I 99: „non ensis erat”. Fragment od w. 47 odpowiada Owidiuszowemu opisowi Złotego Wieku ludzkości za panowania Saturna, a następnie deprawacji ludzkości w kolejnych epokach (Met. I 99–150). Motyw ten pojawia się również u Tibullusa (I 10, 1–12: „Quis fuit, horrendos primus qui protulit enses?” etc.). [GU & GF]

Elegia III, komentarz nr 1

Ww. 11–14 stanowią aluzję do Tibullusowej elegii I 1, 1–4. Por. też przyp. do El. I 12, 28. [GF]

Elegia III, komentarz nr 2

Por. „Tu mihi sola domus, tu, Cynthia, sola parentes,/ omnia tu nostrae tempora laetitiae”. Prop. I 11, 23–24. [GU]

Elegia III, komentarz nr 3

Odatis była córką scytyjskiego króla Omartesa, w której zakochał się, widząc ją jedynie we śnie, Zariadres, młody władca państwa ciągnącego się od Bram Kaspijskich do Dunaju. Również Odatis pokochała młodzieńca, ukazującego się jej we śnie. Opowieść ta cieszyła się ponoć dużą popularnością w starożytnej Azji. Milczą o niej jednak antyczne źródła łacińskie. Kochanowski przedstawia w w. 29–102 poetycką parafrazę podania o Odatis i Zariadresie autorstwa Charesa z Mityleny, zamieszczonego w Deipnosophistae Atenajosa (XIII 35 Keibel). [BA]

Elegia III, komentarz nr 4

Hymenaeos – por. przyp. do El. II 4, 41. Tu w znacz. antonomastycznym, „małżeństwo”. [GF]

Elegia III, komentarz nr 5

Por. Cat. 64, 100: „quanto saepe magis fulgore expalluit auri”. [GU]

Elegia III, komentarz nr 6